Chân dung nhà giáo

Chân dung Nhà nghiên cứu, phê bình Văn học, GS. Nguyễn Đăng Mạnh


18-07-2021


Lứa chúng tôi gặp nhau quen nói về thầy Nguyễn Đăng Mạnh là cụ Mạnh. Cụ Mạnh mới đăng một bài được lắm. Cụ Mạnh nghe đâu ươn người. Cụ Mạnh có phải mới vào Sài Gòn. Cụ Mạnh mới ở Sài Gòn ra. Cụ Mạnh vừa bị đánh… Cụ Mạnh. Một cách gọi thân mật về thầy. Xét trong các thầy ở bên Sư phạm, không thầy nào chúng tôi gọi như thế. Hoặc cứ phải đầy đủ tên. Hoặc gọi ngài, thậm chí hơi xấc, gọi ông nọ ông kia… Cũng chả sao. Nhưng riêng thầy Nguyễn Đăng Mạnh cứ phải gọi là “Cụ Mạnh”, và gọi như thế nó mới ra … cụ Mạnh. Cụ là “Mét” của chúng tôi.

Tôi học cụ Mạnh từ thời đại học. Ngày ấy cụ giảng về thơ Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh. Nhớ lại, ngày ấy cụ giảng…chán chết đi được. Phòng học thì rộng. Lớp học thì đông. Lại giữa trưa, nóng như rang. Mà giọng cụ thì cứ đều đều. Buồn ngủ quá. Tưởng cụ thế nào chứ… Lúc ấy cụ vừa mới ra cuốn Mấy vấn đề về phương pháp phân tích và giảng dạy thơ Hồ Chủ tịch. Chúng tôi mua về chuyền tay đọc. Sướng lắm. Nó mạch lạc sáng sủa lắm. Lâu nay học về thơ Cụ Hồ, có bài thì hay thật, có bài nôm na chết đi được. Khen hay thì thớ lợ. Mà đố dám chê. Chê là bị kiểm điểm, đuổi học như chơi. Có độc cụ Mạnh, cụ cho một chiêu “thoát hiểm” tuyệt vời. Nó là thế này: thơ cụ Hồ phải chia ra làm 2 loại, một là thơ trữ tình nghệ thuật; và hai, là thơ tuyên truyền. Lâu nay các bố cứ lấy thơ trữ tình nghệ thuật ra để đo thơ tuyên truyền. Rồi lại lấy cái nhãn quan tuyên truyền ra để đo thơ nghệ thuật. Cho nên mới bắt “Chòm sao” là quân Tưởng Giới Thạch, vầng trăng là cụ Hồ; sau thấy không ổn lại cho rằng chòm sao là quần chúng cách mạng, “nguyệt” là lãnh tụ …Lại cho rằng Hòn đá to/ hòn đá nặng/ một người nhắc/ nhắc không đặng/ nhiều người nhắc/ nhắc sẽ lên là một bài thơ tuyệt hay vì nó nói được tinh thần đoàn kết cách mạng của nhân dân. Cứ thế. Nhảm nhí lắm. Sách cụ Mạnh ra, cánh học trò chúng tôi thấy như bước vào đường quang, chứ không còn như trong bụi rậm như trước nữa. Nhắc lại chuyện này, bây giờ thấy nhẹ tênh, chứ ngày ấy nó nghiêm trọng lắm. Quyển sách của cụ Mạnh đã là một dấu ấn quan trọng trong hành trình khám phá thơ Hồ Chủ tịch của khoa học văn học nước nhà. Và cũng là một kỷ niệm khó phai trong những ngày đầu học hành đại học của lứa chúng tôi. Ấy là nói về sách. Chứ còn bảo nghe ông giảng vào những năm 80 của thế kỷ trước, quả thật chưa thấy hay, chưa thấy lôi cuốn, chưa thấy có lửa, có uy như sau này. Thầy ngày một tầm vóc tầm vóc hơn lên. Trò cũng dần lớn theo lên.

Rồi sau đó ra trường, đón đọc các  sách của cụ Mạnh, không bỏ sót một  quyển nào. Quyển nào đọc cũng thấy  mình  khôn ra được ít nhiều. Cũng  chẳng ngờ, sau này về học cao học  năm 88-89 lại được vác sách học cụ.  Lại còn được theo chân cụ đi đàn đúm với đám bạn của cụ. Qua cụ mới biết thêm được những tên tuổi lừng danh đất nước. Cụ cho đi cùng đến nhà Hoàng Ngọc Hiến. Cụ cho đi đến nhà Nguyễn Minh Châu. Cụ cho đi thăm nhà văn Kim Lân, Tô Hoài. Cụ cho ngồi cùng bàn nhậu với Nguyên Ngọc. Cụ lại bảo hôm nay Thiệp (Nguyễn Huy Thiệp) nó mời ăn giỗ tại nhà, ông có đi không. Thế là lại được dịp bám càng…ăn chạ. Vâng. Lúc đó tôi vừa ở miền rừng Tây bắc trở về sau 6 năm, đói ăn đói chữ, trông nhếch nhác (lại chữ của cụ Mạnh), còm cõi, bệ rạc lắm. Được cụ Mạnh cho gọi đi đâu là sướng lắm, chẳng quản ngại gì. Đi để được chầu rìa mà học hỏi, chứ cũng chẳng phải bắt quàng người sang làm họ…Cái ngày ấy đang còn trẻ tuổi, lòng hăm hở vô tư.

Lại nhớ, vào năm 89, phong trào đổi mới văn nghệ đang lên rừng rực. Cái lò Sư phạm do cụ Mạnh làm “đầu lĩnh” cũng rừng rực không kém. Ngày đó, chúng tôi thỉnh thoảng tổ chức buổi sinh hoạt văn học, có mời một số nhà văn nhà thơ đang nổi vào nói chuyện. Có hôm, chương trình lên xong xuôi, hội trường đâu ra đấy, đèn điện sáng trưng, cử tọa đã lục tục đứng chờ, còn khoảng nửa tiếng nữa là khai mạc. Đùng một cái mất điện. Mất điện thì thắp nến!. Gặp cụ Mạnh, cụ bảo các cậu tập trung viết về Nguyễn Huy Thiệp, Dư Thị Hoàn, Phạm Thị Hoài…đi, chuẩn bị cho Hội thảo khoa học sắp tới. Thế là như mở cờ trong bụng. Lại cặm cụi viết. Nhớ cái hôm Hội thảo lừng danh “Chung quanh các vấn đề thời sự văn học” ở Khoa văn Sư phạm, đông ngàn ngạt những người là người. Phòng chật cứng. Sinh viên vòng trong vòng ngoài. Họ đến để xem mặt ông Nguyễn Huy Thiệp là cái ông nào mà lại viết được Tướng về hưu, Vàng lửa, Kiếm sắc, lại dám khinh nhờn cả tướng lĩnh, cả ông vua Quang Trung? Họ xem để biết cái cô Dư Thị Hoàn là cô nào lại dám trêu ngươi nền luân lý : “Anh quên cài khuy áo ngực cho em”. Còn cô Phạm Thị Hoài, là người học hành bơ sữa bên Tây thế nào mà lại đem đến cho văn xuôi bấy giờ một giọng văn Tây đặc vậy?... Người viết bài này cả gan viết bài về Phạm Thị Hoài để tham gia Hội thảo, rụt rè đưa cho cụ Mạnh. Cụ không nói gì. Hôm Hội thảo thấy có tên trong danh sách. Cụ lại vẫy ra, bảo hôm nay cậu lên trình bày bài tham luận của cậu nhé. Ôi, sướng quá. Chẳng biết lúc đọc trong Hội thảo có ai nghe không. Chả chắc đã có ai nghe. Người ta nghe gì một cái thằng vô danh tiểu tốt, đang tập tọng văn chương... Trở lại với hội thảo. Cụ Mạnh như một đầu lĩnh tập hợp các anh hùng cái thế về Lương Sơn Bạc. Những cây bút đổi mới ai cũng mặt mũi sáng trưng, hừng hực khí thế. Một số người sợ đổi mới, mặt rất căng thẳng sẵn sàng nã pháo. Riêng cánh học trò chúng tôi phục cụ Mạnh lắm. Tự hào về cụ lắm. Với Hội thảo này, phi cụ Mạnh ra không ai tổ chức được.

Tôi không được điều độ như Chu Văn Sơn- học trò ruột của cụ Mạnh. Có hôm uống rượu cùng cụ Mạnh, say bét nhè. Thế là vừa chỉ tay vào Chu Văn Sơn, vừa nói như gào vào mặt cụ: “Con không được giỏi giang như hắn. Nhưng con đọc không sót chữ nào của thầy. Con cũng là người tử tế đấy chứ Thầy?”. Cụ Mạnh nhìn tôi cười cười. Cái cười hiền từ, độ lượng. Hôm sau, gọi điện hỏi lại Chu Văn Sơn, Đỗ Ngọc Thống xem hôm qua Văn Giá nói năng lung tung bố láo gì với cụ Mạnh không? Sơn dọa, có hơi lung tung đấy. Cụ thể thế nào? Sơn bảo: Thầy thầy con con, chắc cụ Mạnh sướng…Đỗ Ngọc Thống bảo chú say quá. Chú nói cứ như gào vào mặt người ta ý. Nhưng chú đáng yêu...

Với tôi, lúc học hành sinh viên, cao học, nghiên cứu sinh, được cụ giúp nhiều trong việc học hành. Đến bây giờ già nửa đời người rồi, có nhiều việc vẫn nhờ cụ giúp. Tỉ như cái chuyện mới đây. Tôi liên hệ qua điện thoại xin phép gặp nhà văn Nguyên Ngọc để mời ông đến nói chuyện với học viên Khoa Viết văn nơi tôi công tác. Gọi lần nào ông cũng bảo bận. Lúc thì đang Đà Nẵng. Lúc lại Tây Nguyên. Lúc đang chuẩn bị đi Pháp. Lúc lại hội thảo nọ kia. Oải quá. Hỏi ra mới biết, ngày đang còn là Trường Viết văn Nguyễn Du, có một vị lãnh đạo ở đấy chẳng biết vì lý do gì tẩy chay hết Nguyễn Đăng Mạnh, Phạm Vĩnh Cư, Nguyên Ngọc và nhiều người khác đã có nhiều năm giảng dạy và gắn bó với các thế hệ học viên nơi đây. Thế là chả cứ gì ông Nguyên Ngọc, không ít người khác cũng thôi không đến nữa. Có phải là các ông xin đám đến đâu. Cần các ông thì các ông đến, chả cần thì thôi…Đến lượt tôi phải trông coi chuyện học hành sáng tác nơi đây, mời lại các vị khó quá. Lại phải bảo cụ Mạnh nói cho một câu. Một hôm, ngồi với cụ Mạnh, cụ Hiến, tôi liền có sáng kiến gọi điện cho nhà văn Nguyên Ngọc, nhờ hai thầy nói hộ, một câu các thầy bằng trăm câu của mình. Thế là cụ Mạnh bảo: Nguyên Ngọc này, Văn Giá nó là thằng tử tế đấy. Đến giúp nó một tí nhé. Cụ Hiến lại bảo: Nguyên Ngọc đến nói chuyện có tớ với Mạnh tháp tùng. Được lời như cởi tấm lòng. Nhà văn Đất Quảng bảo: được rồi, tớ sẽ sắp xếp đến chỗ cậu, nể lời Mạnh với Hiến đấy. He he!...Buổi nói chuyện diễn ra thật sớm. Toàn những điều gan ruột cả. Ngồi bên dưới nghe nhà văn Nguyên Ngọc là Nguyễn Đăng Mạnh, Hoàng Ngọc Hiến, Chu Văn Sơn và nhiều nhà NCPB khác. Học trò viết văn cũng được thơm lây.

Bây giờ cụ Mạnh cứ vài ba tháng lại chuyển cư, khi vào Nam thì nhà con giai, lúc về Bắc thì lại nhà con gái. Có đận “cụ bà” đi cùng, có đận không. Có lần ở lại Bắc một mình. Buồn quá lại gọi Thống, rồi Thống lại đến rước cụ đi chơi. Có lần Thống lại gọi cho Sơn cho Giá…

Vừa rồi cụ bị vướng vào cái vụ hồi ký hồi kiếc đến rầy rà. Có lẽ cụ Mạnh buồn. Buồn vì nhiều lẽ. Trong khi đám học trò mải làm mải ăn mải yêu mải những thứ vớ vẩn này khác cũng ít đến thăm cụ. Lòng xiết bao áy náy. Có người bảo cụ dũng cảm. Có người lại cho là cụ…dại. Có người còn nhiếc cụ sướng chẳng biết đằng sướng, lẽ ra thì cứ an hưởng tuổi già, vui đâu được cứ vui, chơi đâu được cứ chơi, lại dở dói ra cái món hồi ký…Chả biết nói thế nào. Chạnh nghĩ tới một câu thơ của Evtusenko: “Sống ở cái thời gì mà kỳ cục vậy. Chỉ sống đúng là mình đã được coi là người dũng cảm”. Cụ Hoàng Ngọc Hiến thì bảo: “Cái nước mình nó thế!”…

Cụ Mạnh không cần ai khen là người dũng cảm. Nhưng cụ Mạnh luôn sống và dám sống đúng là mình. Ai bảo thầy dặn chúng con: “Ở đời, giữ được nhân cách tốn kém lắm thay!”. Tốn kém và nguy hiểm nữa thầy nhỉ?...

(Viết nhân dịp kỷ niệm ngày sinh nhật lần thứ 80 của GS.Nguyễn Đăng Mạnh)

Hà Nội, tháng 7-2009

Văn Giá

Post by: admin
18-07-2021