Th¬ ca vµ héi ho¹ bÊy l©u nay vÉn ®­îc xem lµ nh÷ng ng­êi b¹n rÊt gÇn gòi. Xiseron (Hi L¹p) cho r»ng: Th¬ chÝnh lµ héi ho¹ biÕt nãi. Héi häa lµ th¬ im lÆng. Tuy nhiªn trong nhiÒu tr­êng hîp “nguyªn lÝ” nµy kh«ng chuÈn x¸c. Nh÷ng ®Ò tµi b­ím, hoa, c©y cá trong lèi ho¹ s¬n dÇu T©y ph­¬ng kh«ng hµm ý nghÜa t­îng tr­ng v¨n häc. Ng­îc l¹i tranh hoa ®iÓu t¶ ý cña Trung Quèc cã sù kÕt hîp gi÷a héi häa vµ v¨n häc. Ho¹ gia dïng ho¹ ®Ó t¶i ®i nh÷ng thi tø cña m×nh còng nh­ th¬ Haik­ l¹i dïng th¬ ®Ó t¶i ®i ho¹ ph¸p cña m×nh.

Tõ l©u trong giíi phª b×nh, khi nghiªn cøu th¬ Haiku ng­êi ta th­êng ®Ò cËp ®Õn c¶m thøc Sabi, quÝ ng÷, yÕu tè ThiÒn vÞ...  Tuy ®©y lµ nh÷ng ®Æc ®iÓm nghÖ thuËt ®Æc s¾c nhÊt cña thÓ th¬ mini nhÊt trong v¨n häc thÕ giíi, nh­ng nghiªn cøu mét vÊn ®Ò nÕu cø ®i theo nh÷ng lèi mßn s½n cã- nhÊt ®Þnh kh«ng tr¸nh khái cã phÇn nhµm ch¸n. §iÒu thó vÞ lµ trong c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu kh«ng ph¶i kh«ng nh¾c ®Õn chÊt  ho¹ trong th¬ Haiku. Ng­êi th× nhËn ra th¬ Haik­ chõa ra mét kho¶ng trèng nh­ phong c¸ch vÏ tranh mét gãc cña héi ho¹ thuû mÆc (NhËt Chiªu), ng­êi th× cho Bocho cã nh÷ng bµi th¬ gièng mét bøc tranh mÆc héi (NguyÔn Mai Liªn). Còng víi h­íng c¶m nhËn nh­ thÕ, chóng t«i cho r»ng th¬ Haiku cã nhiÒu ®iÓm t­¬ng ®ång víi lèi vÏ ý bót cña héi ho¹ Trung Quèc.

Bµi viÕt cña chóng t«i sö dông ph­¬ng ph¸p so s¸nh liªn ngµnh: so s¸nh mét lo¹i th¬ vµ mét lo¹i tranh. Gi¶i quyÕt ®Ò tµi nµy kh«ng thÓ ®i theo h­íng nghiªn cøu ¶nh h­ëng v× kh«ng cã mét b»ng chøng nµo chøng minh nÕu kh«ng cã tranh thuû mÆc Trung Quèc (cô thÓ lµ lèi vÏ ý bót) th× kh«ng cã th¬ haiku hoÆc ng­îc l¹i. §Ò tµi ®­îc gi¶i quyÕt trªn c¬ së nghiªn cøu song hµnh hai lo¹i h×nh nghÖ thuËt.

 

 

 

 

1. Giíi thuyÕt vÒ thÓ lo¹i

1.1. ý bót (cßn gäi lµ t¶ ý) lµ mét trong rÊt nhiÒu kÜ ph¸p c¸c ho¹ sÜ Trung Quèc dïng ®Ó vÏ tranh. Lèi vÏ nµy ®èi lËp víi lèi vÏ c«ng bót- c«ng bót th­êng dïng ®Ó vÏ tranh cung ®×nh, sö dông lèi vÏ nµy bøc tranh to¸t lªn vÎ sang träng vµ cao quý. Cßn ý bót th­êng dïng ®Ó vÏ tranh th«n d·, ho¹ sÜ nµo chuéng lèi vÏ nµy bøc tranh rÊt méc m¹c vµ b×nh dÞ. Cuèi thêi §­êng vµ trong giai ®o¹n ThËp Quèc ph©n lo¹n, xuÊt hiÖn hai ho¹ gia vÒ hoa ®iÓu næi tiÕng víi hai tr­êng ph¸i tr¸i ng­îc lµ Hoµng Thuyªn (903-968) vµ Tõ Hi (?- 975) mµ ng­êi ®êi th­êng gäi lµ Tõ Hoµng nhÞ thÕ (hai phong c¸ch cña Tõ Hi vµ Hoµng Thuyªn).  Hoµng Thuyªn thiªn vÒ t¶ ch©n (t¶ sinh) hay c«ng bót cßn Tõ Hi chuyªn vÒ t¶ ý  hay ý bót.

Tranh cña TriÖu C¸t (1101-1125) vÏ theo lèi c«ng bót

Víi c«ng bót, tranh ph¶i gièng y nh­ thùc, t¸c gi¶ tr­íc tiªn ph¶i dùng h×nh b»ng nh÷ng ®­êng nÐt tinh tÕ (gäi lµ c©u lÆc) lµm ®­êng viÒn cho ®èi t­îng (hoa, l¸, chim, cµnh, ®¸...) sau ®ã míi t« mµu lªn. Tr¸i l¹i ý bót lµ lèi vÏ nhanh, phãng kho¸ng, lo¹i bá hoÆc rÊt h¹n chÕ ®­êng viÒn, ®èi t­îng ®­îc thÓ hiÖn mét c¸ch t­îng tr­ng (mét nh¸nh c©y hay mét chiÕc l¸ lan tróc chØ vÏ b»ng mét nÐt bót l­ít ®i) nªn mang nhiÒu mü c¶m s©u s¾c. T¸c gi¶ cã thÓ dïng mµu s¾c sÆc sì, thËm chÝ vÏ toµn mùc ®en (gäi lµ mÆc ho¹).

Tõ ®êi §­êng qua ®êi Tèng,

 Nguyªn,  t¶ ý kh«ng ph¸t triÓn, chñ yÕu ph¸t triÓn mét ho¹ ph¸p lµ v¨n nh©n ho¹ ph¸p. Gi÷a ®êi Minh vÒ sau, lèi t¶ ý míi thÞnh thµnh víi c¸c cao thñ lµ TrÇn ThuÇn vµ Tõ VÞ. Héi häa ý bót ®· ®­îc ®­a lªn ®Õn ®Ønh cao nhê danh häa næi tiÕng cËn ®¹i: TÒ B¹ch Th¹ch, sau nµy cã Ng« X­¬ng Th¹c, Cao Kú Phong, Cao KiÕm Phô, TrÇn Thô Nh©n, Vu Phi ¸m, Tõ Bi Hång... nh­ng tµi n¨ng cã phÇn kh«ng b»ng. TÒ B¹ch Th¹ch lµ ng­êi cã c«ng cøu lÊy héi  ho¹ Trung Quèc ra khái biÓn chÕt khi tõ bá lèi c«ng bót n« lÖ cña cæ nh©n, di chuyÓn tíi lèi vÏ ý bót ®Çy s¸ng t¹o, ®­a héi häa thñy mÆc ®Õn víi ®«ng ®¶o quÇn chóng nh©n d©n (n¨m 1993, häa sÜ ®­îc UNESCO c«ng nhËn lµ “Danh nh©n v¨n hãa thÕ giíi”).

1.2 Th¬ Haiku lµ mét nÐt ®Ñp trong t©m hån NhËt B¶n- t©m hån yªu chuéng c¸i ®Ñp. Nh­ nhµ th¬ Tsurayuki (lêi tùa Cæ kim tËp) ®· nãi: Tõ tr¸i tim con ng­êi nh­ h¹t gièng, th¬ ca NhËt B¶n mäc lªn vµ n¶y në thµnh v« sè l¸ c©y cña ng«n ng÷. Bëi con ng­êi hµo høng víi bao ®iÒu m¾t thÊy tai nghe, hä t×m c¸ch thÓ hiÖn nh÷ng c¶m nghÜ trong tr¸i tim m×nh qua th¬ ca. Khi nghe d¹ oanh ca h¸t trong hoa vµ Õch nh¸i trong n­íc kªu vang. ai l¹i kh«ng thÊy lµ mäi vËt ph¸t tiÕt th¬ ca? ChÝnh lµ th¬ ca ®· lµm chuyÓn ®éng ®Êt trêi, ngay c¶ thuû thÇn v« h×nh còng ph¶o xuyÕn xao...Th¬ ca b¾t ®Çu khi trêi ®Êt tùu thµnh(1). §©y lµ mét thÓ th¬ ph¸t triÓn l¹ th­êng ë thÕ kØ 17 ë NhËt vµ hiÖn nay ®· x©m nhËp vµo nÒn thi ca cña nhiÒu n­íc: Anh, Ph¸p, §øc, T©y Ban Nha, Bå §µo Nha, Hi L¹p...C¶ bµi th¬ chØ gåm 17 ©m tiÕt. Th¬ haik­  khi dÞch ra tiÕng n­íc ngoµi th­êng xÕp thµnh 3 dßng, tr«ng nh­ 3 c©u. Trong ch÷ NhËt, mét bµi haiku th­êng n»m gän trªn mét dßng, cµng cã vÎ Ýt lêi. Basho lµ ng­êi ®em l¹i søc sèng bÊt diÖt cho th¬ haiku, trë thµnh ®¹o s­ cña dßng th¬ lõng lÉy nµy kh«ng chØ ë NhËt B¶n mµ ë kh¾p thÕ giíi. Sau Basho, 3 nhµ th¬ lín cña haiku lÇn l­ît xuÊt  hiÖn, hîp cïng Basho thµnh tø trô cña th¬ Haiku NhËt B¶n: Basho (1644-1694), Buson (1716-1784), Issa (1762-1826), Shiki (1867- 1902).

2. Nh÷ng ®iÓm t­¬ng ®ång

2.1 NÐt t­¬ng ®ång gÇn gòi nhÊt gi÷ th¬ haik­ vµ ho¹ ph¸p t¶ ý cña thuû mÆc lµ vÒ mÆt ®Ò tµi. §Ò tµi mµ th¬ Haik­ ­u chuéng lµ nh÷ng sù vËt nhá nhoi b×nh th­êng cña xø së “mÆt trêi mäc”: c«n trïng, c©y cá, lµ con dÕ mÌn c« ®¬n trong lÒu ng­ phñ, lµ tiÕng ve thÊm xuyªn vµo ®¸ trong câi qu¹nh hiu, lµ l¸ kh«, lµ tuyÕt tr¾ng, lµ tr¨ng vµ ®inh h­¬ng...Tranh thuû mÆc còng lÊy nh÷ng chÊt liÖu rÊt ®¬n s¬, gäi chung lµ “hoa ®iÓu ng­ trïng” (hoa cá, chim chãc, c¸, c«n trïng). Nh÷ng ®­êng nÐt trong ho¹ vµ nh÷ng ®­êng nÐt trong th¬ nh­ thu m×nh nhá l¹i.  §äc mét bµi th¬ haiku ta cã thÓ liªn t­ëng ®Õn mét bøc tranh thuû mÆc:

Trong lÒu ng­ d©n                        B­ím ¬i

Gi÷a ®¸m t«m c¸                          NÐt bót ch¼ng ph¶i lµ hoa                           

Cã con dÕ mÌn                              ChØ lµ bãng d¸ng cña chóng th«i mµ

Basho-NhËtChiªu                         Shoshiki- Thanh Ch©u

                             

Tróc Mai cña Th¹ch §µo ®êi Thanh

Th¬ haik­ th­êng cã nh÷ng “quý ng÷” (tõ mïa). §ã lµ tõ kh«ng chØ gîi thiªn nhiªn (c©y cèi, c¶nh vËt, mu«ng thó...), mµ cßn gîi lªn thêi tiÕt, mïa, kho¶nh kh¾c. Mïa xu©n kh«ng thÓ thiÕu quý ng÷ ®µo, liÔu, chim oanh; mïa h¹ kh«ng thÓ thiÕu hoa m¬, liÔu, anh ®µo, hoa triªu nhan, mÉu ®¬n, diªn vÜ, ®om ®ãm, ve sÇu...Mïa thu l¹i ®­îc ®Æc tr­ng bëi: ®ªm dµi, ng©n hµ, h­¬u nai, chim di thª, chuån chuån, ch©u chÊu, tr¨ng, tiÕng kªu cña c¸c loµi c«n trïng, l¸ phong. Vµ mïa ®«ng: chim nh¹n, tïng, thuû tiªn, lau sËy, m­a ®¸, s­¬ng mï, tuyÕt....Nh­ vËy nh÷ng chÊt liÖu trong th¬ haiku cã tÝnh biÓu t­îng cho mïa. Xem tranh thuû mÆc, qua mét vµi nÐt ph¸c ho¹ ®¬n s¬, ng­êi ta còng thÊy bãng d¸ng mïa ®i qua. Tuy nhiªn ý nghÜa biÓu t­îng ®ã kh«ng nhiÒu. Víi ®Ò tµi “hoa ®iÓu”, c¸c ho¹ sÜ Trung Quèc g¸n cho tõng lo¹i hoa mét ®øc tÝnh, mét ý nghÜa t­îng tr­ng v¨n häc nµo ®ã. Chu §«n Di (®êi Tèng) tõng nãi: Trong c¸c loµi hoa, tróc lµ kÎ Èn dËt, mÉu ®¬n lµ kÎ phó quý vµ sen lµ bËc qu©n tö vËy.Tranh Tróc mai cña Th¹ch §µo (®êi Thanh) víi ý nghÜa biÓu t­îng: Tróc lµ qu©n tö, mai lµ giai nh©n.

 Tõ ®Ò tµi nh­ thÕ, th¬ haik­ chØ lµ nh÷ng nÐt vÏ rÊt m¶nh:

Hµng tre rñ

Nh÷ng giät n­íc loÐ s¸ng

Trong ¸nh chíp gi¨ng

Buson- Thanh Ch©u dÞch

Bµi th¬ cña Buson chØ chíp lÊy nh÷ng kho¶nh kh¾c rÊt nhá gi÷a cuéc sèng phong phó mu«n h×nh mu«n vÎ. Nã kh¸c xa víi th¬ vÞnh c¶nh lÊy sù viªn m·n trµn ®Çy cña cuéc sèng lµm ®èi t­îng m« t¶. Sù tinh gi¶n h×nh ¶nh, tinh gi¶n nÐt bót t¹o nªn c¸i ®Ñp cña sù ®¬n s¬. Mét hµng tre, nh÷ng giät n­íc vµ ¸nh chíp ®ñ cho mét c¬n m­a xèi x¶, m·nh liÖt. Còng nh­ bøc tranh Hoa sen cña B¸t §¹i S¬n Nh©n rÊt méc m¹c gi¶n dÞ víi nh÷ng nÐt vÏ phãng kho¸ng dÞ k×, chØ gåm hai mµu ®en tr¾ng. H×nh ¶nh l¸ sen bÞ tinh gi¶n thµnh mét nÐt vÏ rÊt m¶nh nh­ mét l¸ cá, ®µi sen n»m chªnh vªnh trªn nh÷ng ®­êng cong nhá, vµ h×nh nh­ mét b«ng sen còng chØ vÏ b»ng mét nÐt chÊm ®Ëm cña ngßi bót l«ng. PhÝa trªn nh÷ng b«ng sen lµ cuån cuén m©y mï u ¸m. Bøc tranh mang ®Ëm t©m tr¹ng bi thèng cña kÎ vong quèc.

Trong héi ho¹, kh«ng chØ cã tranh thuû mÆc víi lèi vÏ ý bót cña Trung  Quèc míi ®em l¹i c¶m gi¸c vÒ sù ®¬n s¬ vµ mong manh. Trong héi ho¹ NhËt B¶n, xuÊt hiÖn mét lo¹i tranh- tranh haiga còng ch¬ v¬ nh­ mét nh¸nh cá, còng nhÑ nhµng, gi¶n ­íc. Thö xem bøc tranh Cá b¹c cña Kikakudo Kiichi vµ ®äc bµi th¬ cña Issa:                                     

Nh¸nh cá b¹c nµo                         

ch¬ v¬ run rÈy

t©m hån ®×u hiu

 

ë NhËt B¶n, cá b¹c lµ loµi cá susuki cña mïa thu. Nã m¶nh mai, run rÈy trong giã l¹nh nh­  tr¸i tim yÕu ®uèi cña con ng­êi. Tranh vÏ còng chØ lµ nh÷ng nÐt vÏ gi¶n dÞ vµ thanh m¶nh, bµi th¬ còng chØ lµ mét h×nh ¶nh gi¶n ­íc rÊt tinh tÕ, nhÑ nhµng “nh¸nh cá b¹c”. D¸ng cá hiu hiu vµ ®­îm buån nh­ng  vÉn g¾n bã, vÉn thiÕt tha víi sù sèng. Ng­êi ta nãi linh hån cña haiku vµ haiga lµ mét bëi tõ th¬ cã thÓ chuyÓn thÓ thµnh mét bøc tranh t­¬ng øng. §Êy lµ c¸i tinh thÇn chung, c¸i hån d©n téc chung cña ng­êi NhËt B¶n.

Th¬ haiku vµ héi ho¹ ý bót cña Trung Quèc tÊt nhiªn kh«ng thÓ cã lèi t­¬ng ®ång kiÓu “chuyÓn thÓ” nh­ vËy.  Nã chØ gÆp gì nhau ë tÇm vãc lín lao cña t©m hån nh÷ng nghÖ sÜ lín- ­a chuéng sù gi¶n dÞ, thanh b¹ch, th¬ vµ tranh méc m¹c nh­ng thanh cao.

2.2 Mét ®iÓm t­¬ng ®ång dÔ nhËn thÊy n÷a lµ ®Æc tr­ng thi ph¸p cña Haik­ lµ ch©n kh«ng, ®Æc tr­ng ho¹ ph¸p cña ý bót lµ bót ph¸p mét gãc (D.T. Suzuki). C¶ hai ®Òu lÊy nh÷ng kho¶ng trèng lµm søc m¹nh cho t­ëng t­îng vµ göi g¾m nh÷ng ngô ý.

Chóng ta sÏ kh«ng nhËn ra ®iÓm t­¬ng ®ång nµy nÕu chØ xem nh÷ng bøc tranh vÏ theo lèi ý bót cña héi ho¹ truyÒn thèng. Bëi nh÷ng ho¹ sÜ nµy chØ dïng ®i dïng l¹i nh÷ng chÊt  liÖu ®· cò, ®Õn møc lÆp l¹i, s¸o mßn. Cã ng­êi chuyªn vÏ ®¸, cã ng­êi chuyªn vÏ lau, hoÆc mai, hoÆc tróc. §ã lµ lÝ do v× sao héi ho¹ Trung Quèc dÇn dÇn ®i vµo mª lé: bÊt k× ý t­ëng nµo còng lµ cò kÜ vµ bÞ c¸c bËc tiÒn bèi  khai th¸c hÕt.

Hµng lo¹t c¸c danh ho¹ cËn ®¹i Trung Quèc: TÒ B¹ch Th¹ch, Ng« X­¬ng Th¹c, Cao Kú Phong, Cao KiÕm Phô, TrÇn Thô Nh©n, Vu Phi ¸m, Tõ Bi Hång...  ®· ph¸t triÓn lèi vÏ ý bót theo mét tinh thÇn míi: tinh thÇn ThiÒn víi th«ng ®iÖp r»ng: “BÊt lËp v¨n tù/ Gi¸o ngo¹i biÖt truyÒn/ Trùc chØ nh©n t©m/ KiÕn t¸nh thµnh PhËt”. C¸ch thÓ nghiÖm ThiÒn: “Minh t©m kiÕn t¸nh” lµ nguån c¶m høng bÊt tËn cho ng­êi nghÖ sÜ.

Tranh thuû mÆc Trung Quèc th­êng rÊt ®¬n s¬ víi vµi ®­êng nÐt ph¸c häa, cßn l¹i lµ nh÷ng chç trèng. Trong haiku còng chøa mét kho¶ng trèng nh­ vËy. Trèng v¾ng ë ®©y kh«ng cã nghÜa lµ h­ kh«ng, kh«ng cã g×, kh«ng mang nghÜa siªu h×nh. C©u th¬ haiku kh«ng diÔn t¶ tØ mØ, nã chØ nªu ra nh÷ng h×nh ¶nh ®¬n s¬ nãi nªn mét ý ng¾n gän ®¬n s¬ nh­ng th©m trÇm, s©u s¾c, Ên t­îng. Nã nªu sù vËt ®Æt c¹nh nhau vµ ph¸t biÓu mét c¶m xóc, t¹o mét sù trèng v¾ng gi÷a c¸c h×nh ¶nh cho con ng­êi suy nghÜ.

 Haiku kh«ng cèt nãi nhiÒu, nã im lÆng h¬n lµ nãi, trèng v¾ng chø kh«ng ®Çy trµn. D­êng nh­ c¶ thi sÜ NhËt B¶n vµ ho¹ sÜ Trung Quèc ®Òu n¾m ®­îc quy luËt vÒ  cuéc sèng: ChØ cÇn mét c¬n giã th«i lµ ®ñ cho thÊy c¬n giã ®i qua. §©y còng lµ nguyªn lÝ chung cña héi ho¹ ¸ §«ng, ng­êi nghÖ sÜ n¾m b¾t ®êi sèng kh«ng ph¶i tõ h×nh d¸ng bªn ngoµi mµ tõ bªn trong. Hä chØ vÏ cã c¶nh th«i nh­ng ta nghe ®­îc tiÕng giã thæi. Nh¾c ®Õn Picasso, G.Stein còng cã mét ý kiÕn t­¬ng tù: Picasso kh¸c víi c¸c ho¹ sÜ tÇm th­êng. C¸c ho¹ sÜ tÇm th­êng vÏ tÊt c¶ l¸ trªn c©y khiÕn cho ta ch¼ng thÊy c©y mµ còng ch¼ng thÊy l¸. Cßn Picasso chØ vÏ mét chiÕc l¸ trªn c©y th«i, thÕ mµ ta thÊy ®êi sèng cña c©y.

Basho còng chØ vÏ mét chiÕc l¸:

L¸ thñy tiªn

d­íi lµn tuyÕt míi

nhÌ nhÑ trÜu m×nh

mµ ta thÊy søc sèng tiÒm tµng cña c¶ mét loµi c©y. §é dÎo dai cña cµnh l¸ khiÕn cho søc nÆng cña tuyÕt kh«ng thÓ lµm cho nã g·y dËp. Cã mét c©u chuyÖn d©n gian Trung Quèc nãi vÒ nh÷ng c©y th«ng tuyÕt ë hai s­ên nói. Ng­êi ta ng¹c nhiªn bëi mét bªn s­ên nói, loµi th«ng cøng cái nhÊt bÞ g·y cµnh, cßn s­ên nói bªn kia, nh÷ng c©y th«ng nhá bÐ vµ yÕu ít, biÕt khom m×nh tùa nh­ nh÷ng nghÖ sÜ uèn dÎo l¹i sèng kiªn c­êng trong b·o tuyÕt. Th× ra søc m¹nh cña mçi loµi c©y, mçi  sinh vËt sèng kh«ng ph¶i lµ cÊu tróc th©n thÓ vèn lµ yÕu tè t¹o ho¸ hoÆc bÈm sinh, søc m¹nh Êy n»m trong ý chÝ, trong nghÞ lùc kiªn c­êng. L¸ thuû tiªn hay chÝnh lµ nh÷ng con ng­êi NhËt B¶n lu«n m¹nh mÏ vµ kh«ng bao giê chÞu khuÊt phôc?

Ch©n kh«ng trong th¬ vµ ho¹ lµ c¸i ch©n kh«ng sinh ®éng, c¸i ch©n kh«ng dµo d¹t sù sèng chø kh«ng ph¶i lµ c¸i h­ v« cña ph­¬ng T©y. C¸i ch©n kh«ng nµy thÓ hiÖn trong nh÷ng nghÖ thuËt kh¸c cña NhËt B¶n nh­ trµ ®¹o, v­ên ®¸, c¾m hoa, tranh haiga... Trµ ®¹o d¹y r»ng kh«ng nªn dïng nh÷ng c¸nh hoa ®· në toµn vÑn. V­ên ®¸ thiÕt kÕ gièng c¸c tranh vÏ ba chiÒu, gi¸ trÞ cña nã ë nghÖ thuËt s¾p ®Æt t¹o c¶m gi¸c vÒ kh«ng gian vµ kho¶ng c¸ch. Bonsai nhá lµm nÒn, non bé t¹o c¶m gi¸c nói non hïng vÜ, c¸t ®­îc tr¶i thµnh c¸c dßng ch¶y nhá, t¹o thµnh h×nh ¶nh cña n­íc. Nh÷ng chi tiÕt rÊt nhá chØ cèt n¾m b¾t tinh thÇn cña thiªn nhiªn.

 

 

 

 

 

 

 

 

V­ên ThiÒn ë chïa Ryoan-ji (NhËt)

Trong nghÖ thuËt c¾m hoa Ikebana cña NhËt, c¸ch c¾m hoa rÊt phãng kho¸ng t¹o nh÷ng kho¶ng c¸ch lín gi÷a c¸c chÊt liÖu.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tranh haiga còng cã nh÷ng kho¶ng trèng ®Çy ý nghÜa. §©y lµ bøc tranh M©y gi÷a tr­a cña Ogawa Sen« víi h×nh ¶nh mïa h¹ vµng n¾ng trªn cao vµ ®ång cá xanh bªn d­íi. M©y chØ lµ mét vµi nÐt l­în sãng th« s¬ vµ ®ång cá cã vµi bôi hoa cã vÎ g× ®ã rÊt th¬ d¹i. Nh­ng kh«ng khÝ cña mïa h¹ vÉn hiÖn ra víi m©y bay trªn trêi vµ hoa cá sèng ®éng d­íi mÆt ®Êt. Nh÷ng nÐt vÏ bõng lªn vÎ ®Ñp hoang s¬ vµ k× bÝ cña thiªn nhiªn. Bøc tranh gièng nh­ mét bµi th¬ haiku cña Shiki:

M©y tr«i

Xuèng ch©n trêi Êy

Mét hµng biÓn kh¬i

Nh÷ng kho¶ng trèng trong th¬ haiku vµ trong tranh haiga cho ta nh÷ng liªn t­ëng réng më vÒ thÕ giíi u huyÒn. Trêi vµ ®Êt  nh­ hoµ lµm mét nhê nh÷ng ®­êng nÐt ®¬n gi¶n cña lµn m©y

Cã thÓ thÊy nh÷ng kho¶ng trèng trong bøc tranh cña danh ho¹ TÒ B¹ch Th¹ch d­êng nh­ còng theo tinh thÇn cña triÕt lÝ h­ kh«ng nh­ thÕ

 

Tranh cña TÒ B¹ch Th¹ch còng gi¶n dÞ vµ méc m¹c víi hai nh©n vËt: môc ®ång vµ con tr©u. Kho¶ng trèng trong tranh «ng ®Ò mét bµi th¬. §©y còng lµ thãi quen cña c¸c v¨n nh©n ®­¬ng thêi- cho r»ng th¬ vµ ho¹ cã thÓ chuyÓn ho¸ cho nhau. Bøc tranh kh«ng râ vÏ ng­êi vµ vËt trong kho¶ng thêi gian nµo: lóc hoµng h«n hay b×nh minh. ChØ thÊy nç lùc cña chó bÐ muèn loµi vËt kia nghe theo m×nh. Kho¶ng trèng trong bøc tranh cã thÓ lµ mét d·y nói mê xa víi n¾ng chiÒu nhuém ®á da trêi, kho¶ng trèng Êy cã thÓ lµ nh÷ng c¸nh cß tr¾ng bay vÒ ph­¬ng xa.

H­ kh«ng trong ThiÒn T«ng lµ tr¹ng th¸i tÞch lÆng- t©m hµnh gi¶ lóc nhËp ®Þnh. Nh­ng ®ã kh«ng ph¶i lµ tr¹ng th¸i v« tri v« gi¸c trèng rçng tuyÖt ®èi, kh«ng ph¶i lµ ch©n kh«ng mµ lµ tr¹ng th¸i c¸i T©m trë vÒ víi b¶n lÜnh ban s¬, trong suèt, ch­a khëi ý tham lam, s©n hËn, si mª. Nã cã thÓ vÝ víi tÊm g­¬ng trong s¸ng v« ngÇn ch­a v­¬ng chót hoen è. Nã tiÒm tµng kh¶ n¨ng nhËn thøc ph¶n ¸nh sù viÖc, nã còng cã thÓ vÝ víi c¸i t©m cña con trÎ.

TuyÕt phñ tr¾ng thung lòng

Dßng s«ng ®¬n ®éc

VÏ mét nÐt ngo»n ngoÌo

(Boncho- Thanh Ch©u)

Bµi th¬ cña Boncho gièng nh­ mét bøc tranh mÆc héi: trªn nÒn tuyÕt tr¾ng chØ  lµ mét nÐt ®en ngo»n ngoÌo- h×nh ¶nh hiÖn lªn trong bøc tranh ®¬n s¬, cßn l¹i lµ kho¶ng tr¾ng- dµnh cho chóng ta chiªm nghiÖm. D­íi líp tuyÕt tr¾ng Êy lµ mu«n vµn nô mÇm ®ang hoµi thai, tÝch tô nhùa sèng ®Ó chê mïa xu©n mµ bõng dËy, ph« bµy mu«n vµn s¾c t­íng kh¸c nhau. C¶nh vËt trong bµi th¬ ®­îc t¸i hiÖn qua mét con m¾t ThiÒn. Nhµ th¬ ®· nh×n vµo c¶nh vËt b»ng c¸i T©m cùc tÜnh cña mét hµnh gi¶ khi ngé nhËp h­ kh«ng- gäi lµ T©m v« niÖm, kh«ng v­¬ng chót suy t­, suy nghÜ. B×nh th­êng nh÷ng ng­êi cã  T©m ®Çy t¹p niÖm lµ nh÷ng ng­êi lu«n chÊt chøa lo ©u, khi t©m ®Çy t¹p niÖm, c¸i thÊy trë nªn rÊt m¬ hå, mê nh¹t. Trë vÒ víi b¶n tÝnh minh gi¸c, c¸c nhµ th¬ ThiÒn s­ kh«ng chØ cã kh¶ n¨ng thÊy mµ cßn cã kh¶ n¨ng Nghe- kh«ng ph¶i lµ c¸i nghe l¨ng x¨ng m¬ hå khi t©m ®Çy tµ niÖm. Khi t©m hoµn toµn yªn tÜnh trong c¶nh giíi v« niÖm, mäi ©m thanh cña thÕ giíi cã kh¶ n¨ng thÊm s©u vµo câi lßng ta.

Träng t©m cña bøc tranh thñy mÆc- Kawabata nãi n»m ë kho¶ng kh«ng, nghÜa lµ kho¶ng trèng kh«ng cã nÐt vÏ. Ngay c¶ nh÷ng h×nh trßn biÓu hiÖn cho sù viªn m·n, nh­ mÆt trêi mÆt tr¨ng trong tranh vÉn th­êng kh«ng ®­îc vÏ ®Çy ®ñ mµ chØ vÏ mét phÇn nÐt cong. Còng nh­ trong bøc tranh mÆc héi ThËp môc ng­u ®å, bøc tranh thø 8 ®¬n gi¶n chØ lµ mét h×nh trßn:

Tr©u vµ ng­êi ®Òu quªn

Ng­êi ta thÊy bøc tranh l¹ qu¸, tranh vÏ chØ lµ mét vßng trßn, h×nh thøc sao mµ nghÌo nµn, th« thiÓn, ®­êng nÐt sao mµ gi¶n ­íc. Nh­ng ®Æt trong mét hÖ thèng 10 tranh ch¨n tr©u, tõ t×m tr©u, thÊy dÊu, thÊy tr©u, ®­îc tr©u, ch¨n tr©u, c­ìi tr©u vÒ nhµ, quªn tr©u cßn ng­êi, tr©u vµ ng­êi ®Òu quªn...th× bøc tranh chØ cã mét vßng trßn ®ã l¹i d¹t dµo sù sèng. §ã lµ sù sung tóc, ®Çy ®ñ cña cuéc sèng th«n d©n, tr©u vµ ng­êi ®Òu vÒ nhµ, nghØ ng¬i, an nhµn vµ ®Çy b×nh yªn.

§iÓm t­¬ng ®ång dÔ nhËn thÊy n÷a lµ nÕu nh­ trong th¬ haiku, ngay gi÷a nh÷ng tõ ng÷, h×nh ¶nh ta còng thÊy cã kho¶ng trèng; th× trong ho¹ ph¸p t¶ ý, ho¹ sÜ còng t¹o h­ kh«ng nhê nh÷ng m¶ng s¸ng tèi, nh÷ng chç chõa tr¾ng. NghÜa lµ kÕt cÊu c©u ch÷ trong th¬ vµ kÕt cÊu h×nh ¶nh trong tranh còng cã nh÷ng m¶ng phi l« gÝch. Ta cã mét bµi th¬ haiku ®­îc t¹o ra nhê nh÷ng kho¶ng h­ kh«ng:

TÊt c¶ nh÷ng c¬n m­a th¸ng s¸u

Vµ sau ®ã  mét tèi kia yªn ¶

Qua nh÷ng c©y th«ng, mÆt tr¨ng.

S¸ng vµ tèi ®an xen víi nhau. Bè côc bøc tranh gièng nh­ nh÷ng m¶ng s¸ng- tèi ­trong mét bøc tranh vÏ ngùa cña Tõ Bi Hång (1895-1953). Th¬ haiku kh«ng cã qu¸ nhiÒu mµu s¾c còng nh­ ho¹ ph¸p t¶ ý kh«ng chuéng lèi vÏ s¬n dÇu cña T©y ph­¬ng, tÊt c¶ ®Òu gi¶n dÞ

 

 

3. Nguyªn nh©n cña sù t­¬ng ®ång vµ nh÷ng ®iÓm kh¸c biÖt

3.1/ Th¬ haiku vµ héi ho¹ ý bót cña Trung Quèc cã nhiÒu ®iÓm t­¬ng ®ång, nh÷ng ®iÓm t­¬ng ®ång Êy b¾t nguån tõ quan ®iÓm ThiÒn T«ng. ThiÒn mäc rÔ vµ lín m¹nh ë Trung Quèc vµo n¨m 520, ®êi vua L­¬ng Vâ §Õ- khi Bå §Ò §¹t Ma- vÞ tæ thiÒn thø 28 cña Ên §é sang §«ng §é, trë thµnh s¬ tæ thiÒn Trung Quèc. §Õn ®êi Nam Tèng (thÕ kØ VII), ThiÒn du nhËp vµo NhËt B¶n. ThiÒn ®· ¶nh h­ëng ®Õn t©m hån hai d©n téc Trung- NhËt suèt bao thÕ kØ qua, ¶nh h­ëng ®Õn tÊt c¶ c¸c h×nh th¸i ý thøc x· héi. Kho¶ng trèng trong th¬ haiku vµ trong héi ho¹ ý bót kh«ng g× kh¸c chÝnh lµ triÕt lÝ h­ kh«ng cña ThiÒn.

T«n chØ cña ThiÒn lµ phi ph­¬ng tiÖn, vËy lµm thÕ nµo ®Ó cho héi ho¹ trë thµnh mét thø ph­¬ng tiÖn cã thÓ t¶i ®­îc t­ t­ëng th©m trÇm, ¶o diÖu cña PhËt gi¸o? Thuû mÆc Trung Quèc còng nh­ ThiÒn ho¹ lµ sù ®¬n gi¶n tèi ®a t­ëng nh­ phi nghÖ thuËt, sù h­íng néi, trèng tr¶i ®Çy ý nghÜa, sù viªn m·n trong bÊt toµn- nh­ lêi L·o Tö nãi: §¹i thµnh nh­îc khuyÕt, vµ ®­îc thÓ hiÖn theo phong c¸ch ®Æc biÖt: tiÕt gi¶m nÐt bót vµ chõa nhiÒu kho¶ng trèng trªn giÊy- gäi lµ bót ph¸p mét gãc.

Còng nh­ vËy, ®Ó thÓ hiÖn ®­îc triÕt lÝ h­ kh«ng, th¬ haiku còng chØ cßn c¸ch lµ thu m×nh cho nhá l¹i còng nh­ nhµ th¬ Chilª Pabl« Neruda viÕt: §Ó em nghe lêi t«i nãi-  lêi lÏ t«i thu nhá l¹i. Víi mét dung l­îng ©m tiÕt trong bµi th¬ lµ cùc tiÓu (17 ©m tiÕt), nhµ th¬ chØ cã thÓ nªu tªn, ph¸c ho¹ mét vµi h×nh ¶nh, ©m thanh, kh«ng cã ®iÒu kiÖn diÔn gi¶i, lÝ luËn gi«ng dµi. Ch¼ng h¹n nhµ th¬ kh«ng t¶ con qu¹, kh«ng t¶ tuyÕt, mµ chØ ®Æt 2 sinh linh cña thiªn nhiªn Êy c¹nh nhau khiÕn ng­êi ta nghÜ ®Õn quan hÖ cña chóng chø kh«ng ph¶i b¶n th©n chóng:

Con qu¹ «

Sím mai trong tuyÕt

§Ñp kh«ng ngê (Basho)

ChÝnh ®iÒu ®ã t¹o ra mét kho¶ng h­ kh«ng tèi ®a bªn ngoµi bµi th¬.

Nguyªn nh©n thø hai t¹o nªn sù t­¬ng ®ång gi÷a th¬ haiku vµ héi ho¹ ý bót cña Trung Quèc  lµ chÊt liÖu dïng ®Ó t¶ ý trong héi ho¹ chñ yÕu lµ dïng giÊy Tuyªn mµ ng­êi ta gäi lµ xuyÕn chØ. Kh¸c víi tranh c«ng bót chñ yÕu dïng lôa ®Ó diÔn ®¹t sù tinh vi tØ mØ. GiÊy vÏ lµ lo¹i giÊy cùc máng, dÔ r¸ch. Mét chÊt liÖu máng manh l¹i chän lµm c«ng cô ®Ó t¶ ý th× c¶m høng ph¶i ®­îc t¶i ®i thËt nhanh, ®­êng nÐt ph¶i l­ít ®i thËt phãng kho¸ng, tiÕt gi¶m tèi ®a. NÕu ngän bót dõng l¹i l©u ®Ó tØ mØ ®iÓm t«, giÊy sÏ bÞ r¸ch v× qu¸ Èm ­ít.. Bøc tranh ®­îc thùc hÞªn bëi kh¶ n¨ng phi kiÓm so¸t cña ng­êi nghÖ sÜ, mét sù phi kiÓm so¸t ®Çy khæ luyÖn. NÕu gi÷a bót vµ giÊy cã xen vµo chót Ýt suy t­ lÝ luËn nµo ®ã- t¸c phÈm sÏ bÞ ph¸ háng. Tuy nhiªn ta sÏ lÇm nÕu cho bøc tranh lµ cÈu th¶ tuú tiÖn. Còng nh­ ta sÏ lÇm nÕu coi nh÷ng chi tiÕt ®¬n s¬ trong th¬ haiku chØ lµ sù s¾p ®Æt ngÉu høng cña t¸c gi¶. Gi÷a nh÷ng ®­êng nÐt trong bøc tranh vµ gi÷a c¸c h×nh ¶nh trong th¬ ®Òu tiÒm Èn chÊt triÕt lÝ, chÊt triÕt lÝ ®­îc thÓ hiÖn  mét c¸ch tù  nhiªn tuyÖt ®èi. Bµi th¬ cña Basho:

Ao cò

Con Õch nh¶y vµo

Vang tiÕng n­íc xao

t­ëng lµ ®¬n gi¶n nh­ng gi÷a nh÷ng h×nh ¶nh bao hµm nhiÒu ý vÞ triÕt häc. Giai tho¹i kÓ r»ng: Lóc Basho ®ang cßn häc ThiÒn víi Quèc s­, mét h«m quèc s­ ®Õn th¨m «ng vµ hái: B©y giê con ra sao?. Basho tr¶ lêi: Sau c¬n m­a võa qua, rong rªu xanh h¬n tr­íc. Quèc s­ l¹i hái: Tr­íc khi rªu xanh th× PhËt ph¸p lµ g×? Basho l¹i tr¶ lêi: Con Õch nh¶y vµo n­íc, k×a, tiÕng ®éng. Basho khi ®­îc thÇy hái vÒ ch©n lÝ cña mäi vËt tr­íc khi cã thÕ giíi sai biÖt nµy, ®· thÊy mét con Õch nh¶y xuèng giÕng c¹n, tiÕng ®éng rung lªn gi÷a mét vïng tÜnh lÆng. NghÖ sÜ b¾t ®­îc nguån m¹ch cña ®êi sèng vµ nghÖ sÜ ngåi ®©y nh×n câi lßng m×nh ®ang xu«i theo dßng sinh ho¸ triÒn miªn cña thÕ giíi(3).

3.2/ Th¬ haiku vµ ho¹ ph¸p t¶ ý cña Trung Quèc cã nhiÒu ®iÓm kh¸c biÖt. Th¬ ca vµ héi ho¹ nãi chung kh¸c nhau vÒ chÊt liÖu x©y dùng h×nh t­îng. Víi th¬- ®ã lµ ng«n ng÷, héi ho¹ l¹i ®­îc x©y dùng b»ng  nh÷ng ®­êng nÐt. Do vËy nÕu héi ho¹ h¹n ®Þnh nh÷ng liªn t­ëng cña chóng ta trong nh÷ng c¶nh s¾c nhÊt ®Þnh, th× th¬ ca l¹i më réng kh¶ n¨ng nh×n, nghe, thÊy. Víi th¬, ng­êi ®äc cã thÓ nghe thÊy c¶ nh÷ng ©m thanh m¬ hå nhÊt:

¤i tiÕng ve kªu

ThÊm s©u vµo ®¸

Trong câi qu¹nh hiu (Basho)

Basho ®· l¾ng nghe ©m thanh tiÕng ve b»ng mét c¸i t©m hoµn toµn yªn tÜnh gièng nh­ kh«ng gian u tÞch mµ bµi th¬ ®· ph¸c ho¹ nªn. C¸c nhµ th¬ thiÒn kh«ng chØ cã kh¶ n¨ng thÊy nh­ c¸c ho¹ sÜ thiÒn mµ cßn cã kh¶ n¨ng nghe khi trë vÒ víi b¶n tÝnh minh gi¸c- kh«ng ph¶i lµ c¸i nghe l¨ng x¨ng m¬ hå khi t©m ®Çy tµ niÖm. Khi t©m hoµn toµn yªn tÜnh trong c¶nh giíi v« niÖm, mäi ©m thanh cña thÕ giíi cã kh¶ n¨ng thÊm s©u vµo câi lßng ta. B»ng c¸i t©m v« niÖm nh­ vËy, Basho c¶m nhËn mèi giao hoµ cña sù vËt trong vò trô, kÓ c¶ nh÷ng sù vËt t­ëng chõng kh«ng cã liªn quan ®Õn nhau: tiÕng ve cã kh¶ n¨ng thÈm thÊu, in s©u vµo trong lßng ®¸. D­êng nh­ nhµ th¬ ®ang gióp ng­êi ®äc nghe thÊy ®­îc mèi t­¬ng t¸c gi÷a c¸c sù vËt trong vò trô.

Thùc ra nãi r»ng ho¹ ph¸p t¶ ý cña Trung Quèc chuéng lèi vÏ gi¶n dÞ ®¬n s¬ nh­ nh÷ng bµi th¬ haiku cña NhËt B¶n còng chØ lµ mét khÝa c¹nh. Bót ph¸p t¶ ý còng rÊt cÇn nh÷ng bøc tranh võa kho¸ng ®¹t, võa ch©n thùc vµ cã thÇn. Do vËy nã vÉn kh«ng chèi bá lèi vÏ c«ng bót tØ mØ. Thùc tÕ TÒ B¹ch Th¹ch vµ Tõ Bi Hång ®· kÕt hîp ®­îc hai lèi vÏ ®ã t¹o nªn nh÷ng ho¹ phÈm bÊt hñ.

 

PhÇn kÕt luËn

 

Trong cuèn Hµnh tr×nh vÒ ph­¬ng §«ng, gi¸o s­ Spalding ®· kªu gäi thÕ giíi h·y trë vÒ ph­¬ng §«ng huyÒn bÝ còng lµ t×m ®Õn ch©n lÝ cã gi¸ trÞ: “Ta kh«ng thÓ tr«ng ®îi mét ch©n lÝ ®Õn tõ bªn ngoµi m×nh, ph¶i biÕt thÕ nµo lµ ®ñ ®Ó dõng l¹i, ®Ó trë vÒ. §i xa tøc lµ trë vÒ, ®ã míi lµ con ®­êng ®óng ®¾n”. L©u nay ng­êi ta vÉn cho r»ng ®iÒu huyÒn bÝ quyÕn rò nh÷ng ®Çu ãc tß mß lµ ®éc quyÒn riªng trong thÕ giíi cæ ®¹i vµ trung ®¹i- n¬i con ng­êi ®Æt niÒm tin cña m×nh vµo søc m¹nh cña c¸c thÕ lùc siªu nhiªn, coi ®ã lµ  minh triÕt thùc sù. Nh­ng ®Õn thêi ®¹i míi, khi khoa häc ph¸t triÓn vµ len lái vµo mäi ngâ ngh¸ch cña cuéc sèng ®Ó c¾t nghÜa, lÝ gi¶i, ph¸ tan nhiÒu bøc mµn huyÒn bÝ, c¶ thÕ giíi vÉn h­íng vÒ ph­¬ng §«ng víi tham väng kh¸m ph¸ tÊt c¶ nh÷ng g× th©m trÇm, bÝ hiÓm. Th¬ haiku vµ héi ho¹ Trung Quèc còng mang søc quyÕn rò ®Æc biÖt ®ã, lu«n lµ ®èi t­îng nghiªn cøu vµ kh¸m ph¸ cña tÊt c¶ nh÷ng ng­êi muèn t×m ra ¸nh s¸ng cña thø ch©n lÝ bªn trong m×nh.

Nh÷ng ®iÓm gµn gòi vµ kh¸c biÖt gi­a hai loai h×nh nghÖ thuËt nµy vÉn cÇn ®­îc nghiªn cøu s©u s¾c h¬n n÷a....

                                                                 CÇu GiÊy th¸ng m­a vµ n¾ng/2007

Th¬ ca vµ héi ho¹ bÊy l©u nay vÉn ®­îc xem lµ nh÷ng ng­êi b¹n rÊt gÇn gòi. Xiseron (Hi L¹p) cho r»ng: Th¬ chÝnh lµ héi ho¹ biÕt nãi. Héi häa lµ th¬ im lÆng. Tuy nhiªn trong nhiÒu tr­êng hîp “nguyªn lÝ” nµy kh«ng chuÈn x¸c. Nh÷ng ®Ò tµi b­ím, hoa, c©y cá trong lèi ho¹ s¬n dÇu T©y ph­¬ng kh«ng hµm ý nghÜa t­îng tr­ng v¨n häc. Ng­îc l¹i tranh hoa ®iÓu t¶ ý cña Trung Quèc cã sù kÕt hîp gi÷a héi häa vµ v¨n häc. Ho¹ gia dïng ho¹ ®Ó t¶i ®i nh÷ng thi tø cña m×nh còng nh­ th¬ Haik­ l¹i dïng th¬ ®Ó t¶i ®i ho¹ ph¸p cña m×nh.

Tõ l©u trong giíi phª b×nh, khi nghiªn cøu th¬ Haiku ng­êi ta th­êng ®Ò cËp ®Õn c¶m thøc Sabi, quÝ ng÷, yÕu tè ThiÒn vÞ...  Tuy ®©y lµ nh÷ng ®Æc ®iÓm nghÖ thuËt ®Æc s¾c nhÊt cña thÓ th¬ mini nhÊt trong v¨n häc thÕ giíi, nh­ng nghiªn cøu mét vÊn ®Ò nÕu cø ®i theo nh÷ng lèi mßn s½n cã- nhÊt ®Þnh kh«ng tr¸nh khái cã phÇn nhµm ch¸n. §iÒu thó vÞ lµ trong c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu kh«ng ph¶i kh«ng nh¾c ®Õn chÊt  ho¹ trong th¬ Haiku. Ng­êi th× nhËn ra th¬ Haik­ chõa ra mét kho¶ng trèng nh­ phong c¸ch vÏ tranh mét gãc cña héi ho¹ thuû mÆc (NhËt Chiªu), ng­êi th× cho Bocho cã nh÷ng bµi th¬ gièng mét bøc tranh mÆc héi (NguyÔn Mai Liªn). Còng víi h­íng c¶m nhËn nh­ thÕ, chóng t«i cho r»ng th¬ Haiku cã nhiÒu ®iÓm t­¬ng ®ång víi lèi vÏ ý bót cña héi ho¹ Trung Quèc.

Bµi viÕt cña chóng t«i sö dông ph­¬ng ph¸p so s¸nh liªn ngµnh: so s¸nh mét lo¹i th¬ vµ mét lo¹i tranh. Gi¶i quyÕt ®Ò tµi nµy kh«ng thÓ ®i theo h­íng nghiªn cøu ¶nh h­ëng v× kh«ng cã mét b»ng chøng nµo chøng minh nÕu kh«ng cã tranh thuû mÆc Trung Quèc (cô thÓ lµ lèi vÏ ý bót) th× kh«ng cã th¬ haiku hoÆc ng­îc l¹i. §Ò tµi ®­îc gi¶i quyÕt trªn c¬ së nghiªn cøu song hµnh hai lo¹i h×nh nghÖ thuËt.

 

 

 

 

1. Giíi thuyÕt vÒ thÓ lo¹i

1.1. ý bót (cßn gäi lµ t¶ ý) lµ mét trong rÊt nhiÒu kÜ ph¸p c¸c ho¹ sÜ Trung Quèc dïng ®Ó vÏ tranh. Lèi vÏ nµy ®èi lËp víi lèi vÏ c«ng bót- c«ng bót th­êng dïng ®Ó vÏ tranh cung ®×nh, sö dông lèi vÏ nµy bøc tranh to¸t lªn vÎ sang träng vµ cao quý. Cßn ý bót th­êng dïng ®Ó vÏ tranh th«n d·, ho¹ sÜ nµo chuéng lèi vÏ nµy bøc tranh rÊt méc m¹c vµ b×nh dÞ. Cuèi thêi §­êng vµ trong giai ®o¹n ThËp Quèc ph©n lo¹n, xuÊt hiÖn hai ho¹ gia vÒ hoa ®iÓu næi tiÕng víi hai tr­êng ph¸i tr¸i ng­îc lµ Hoµng Thuyªn (903-968) vµ Tõ Hi (?- 975) mµ ng­êi ®êi th­êng gäi lµ Tõ Hoµng nhÞ thÕ (hai phong c¸ch cña Tõ Hi vµ Hoµng Thuyªn).  Hoµng Thuyªn thiªn vÒ t¶ ch©n (t¶ sinh) hay c«ng bót cßn Tõ Hi chuyªn vÒ t¶ ý  hay ý bót.

Tranh cña TriÖu C¸t (1101-1125) vÏ theo lèi c«ng bót

Víi c«ng bót, tranh ph¶i gièng y nh­ thùc, t¸c gi¶ tr­íc tiªn ph¶i dùng h×nh b»ng nh÷ng ®­êng nÐt tinh tÕ (gäi lµ c©u lÆc) lµm ®­êng viÒn cho ®èi t­îng (hoa, l¸, chim, cµnh, ®¸...) sau ®ã míi t« mµu lªn. Tr¸i l¹i ý bót lµ lèi vÏ nhanh, phãng kho¸ng, lo¹i bá hoÆc rÊt h¹n chÕ ®­êng viÒn, ®èi t­îng ®­îc thÓ hiÖn mét c¸ch t­îng tr­ng (mét nh¸nh c©y hay mét chiÕc l¸ lan tróc chØ vÏ b»ng mét nÐt bót l­ít ®i) nªn mang nhiÒu mü c¶m s©u s¾c. T¸c gi¶ cã thÓ dïng mµu s¾c sÆc sì, thËm chÝ vÏ toµn mùc ®en (gäi lµ mÆc ho¹).

Tõ ®êi §­êng qua ®êi Tèng,

 Nguyªn,  t¶ ý kh«ng ph¸t triÓn, chñ yÕu ph¸t triÓn mét ho¹ ph¸p lµ v¨n nh©n ho¹ ph¸p. Gi÷a ®êi Minh vÒ sau, lèi t¶ ý míi thÞnh thµnh víi c¸c cao thñ lµ TrÇn ThuÇn vµ Tõ VÞ. Héi häa ý bót ®· ®­îc ®­a lªn ®Õn ®Ønh cao nhê danh häa næi tiÕng cËn ®¹i: TÒ B¹ch Th¹ch, sau nµy cã Ng« X­¬ng Th¹c, Cao Kú Phong, Cao KiÕm Phô, TrÇn Thô Nh©n, Vu Phi ¸m, Tõ Bi Hång... nh­ng tµi n¨ng cã phÇn kh«ng b»ng. TÒ B¹ch Th¹ch lµ ng­êi cã c«ng cøu lÊy héi  ho¹ Trung Quèc ra khái biÓn chÕt khi tõ bá lèi c«ng bót n« lÖ cña cæ nh©n, di chuyÓn tíi lèi vÏ ý bót ®Çy s¸ng t¹o, ®­a héi häa thñy mÆc ®Õn víi ®«ng ®¶o quÇn chóng nh©n d©n (n¨m 1993, häa sÜ ®­îc UNESCO c«ng nhËn lµ “Danh nh©n v¨n hãa thÕ giíi”).

1.2 Th¬ Haiku lµ mét nÐt ®Ñp trong t©m hån NhËt B¶n- t©m hån yªu chuéng c¸i ®Ñp. Nh­ nhµ th¬ Tsurayuki (lêi tùa Cæ kim tËp) ®· nãi: Tõ tr¸i tim con ng­êi nh­ h¹t gièng, th¬ ca NhËt B¶n mäc lªn vµ n¶y në thµnh v« sè l¸ c©y cña ng«n ng÷. Bëi con ng­êi hµo høng víi bao ®iÒu m¾t thÊy tai nghe, hä t×m c¸ch thÓ hiÖn nh÷ng c¶m nghÜ trong tr¸i tim m×nh qua th¬ ca. Khi nghe d¹ oanh ca h¸t trong hoa vµ Õch nh¸i trong n­íc kªu vang. ai l¹i kh«ng thÊy lµ mäi vËt ph¸t tiÕt th¬ ca? ChÝnh lµ th¬ ca ®· lµm chuyÓn ®éng ®Êt trêi, ngay c¶ thuû thÇn v« h×nh còng ph¶o xuyÕn xao...Th¬ ca b¾t ®Çu khi trêi ®Êt tùu thµnh(1). §©y lµ mét thÓ th¬ ph¸t triÓn l¹ th­êng ë thÕ kØ 17 ë NhËt vµ hiÖn nay ®· x©m nhËp vµo nÒn thi ca cña nhiÒu n­íc: Anh, Ph¸p, §øc, T©y Ban Nha, Bå §µo Nha, Hi L¹p...C¶ bµi th¬ chØ gåm 17 ©m tiÕt. Th¬ haik­  khi dÞch ra tiÕng n­íc ngoµi th­êng xÕp thµnh 3 dßng, tr«ng nh­ 3 c©u. Trong ch÷ NhËt, mét bµi haiku th­êng n»m gän trªn mét dßng, cµng cã vÎ Ýt lêi. Basho lµ ng­êi ®em l¹i søc sèng bÊt diÖt cho th¬ haiku, trë thµnh ®¹o s­ cña dßng th¬ lõng lÉy nµy kh«ng chØ ë NhËt B¶n mµ ë kh¾p thÕ giíi. Sau Basho, 3 nhµ th¬ lín cña haiku lÇn l­ît xuÊt  hiÖn, hîp cïng Basho thµnh tø trô cña th¬ Haiku NhËt B¶n: Basho (1644-1694), Buson (1716-1784), Issa (1762-1826), Shiki (1867- 1902).

2. Nh÷ng ®iÓm t­¬ng ®ång

2.1 NÐt t­¬ng ®ång gÇn gòi nhÊt gi÷ th¬ haik­ vµ ho¹ ph¸p t¶ ý cña thuû mÆc lµ vÒ mÆt ®Ò tµi. §Ò tµi mµ th¬ Haik­ ­u chuéng lµ nh÷ng sù vËt nhá nhoi b×nh th­êng cña xø së “mÆt trêi mäc”: c«n trïng, c©y cá, lµ con dÕ mÌn c« ®¬n trong lÒu ng­ phñ, lµ tiÕng ve thÊm xuyªn vµo ®¸ trong câi qu¹nh hiu, lµ l¸ kh«, lµ tuyÕt tr¾ng, lµ tr¨ng vµ ®inh h­¬ng...Tranh thuû mÆc còng lÊy nh÷ng chÊt liÖu rÊt ®¬n s¬, gäi chung lµ “hoa ®iÓu ng­ trïng” (hoa cá, chim chãc, c¸, c«n trïng). Nh÷ng ®­êng nÐt trong ho¹ vµ nh÷ng ®­êng nÐt trong th¬ nh­ thu m×nh nhá l¹i.  §äc mét bµi th¬ haiku ta cã thÓ liªn t­ëng ®Õn mét bøc tranh thuû mÆc:

Trong lÒu ng­ d©n                        B­ím ¬i

Gi÷a ®¸m t«m c¸                          NÐt bót ch¼ng ph¶i lµ hoa                           

Cã con dÕ mÌn                              ChØ lµ bãng d¸ng cña chóng th«i mµ

Basho-NhËtChiªu                         Shoshiki- Thanh Ch©u

                             

Tróc Mai cña Th¹ch §µo ®êi Thanh

Th¬ haik­ th­êng cã nh÷ng “quý ng÷” (tõ mïa). §ã lµ tõ kh«ng chØ gîi thiªn nhiªn (c©y cèi, c¶nh vËt, mu«ng thó...), mµ cßn gîi lªn thêi tiÕt, mïa, kho¶nh kh¾c. Mïa xu©n kh«ng thÓ thiÕu quý ng÷ ®µo, liÔu, chim oanh; mïa h¹ kh«ng thÓ thiÕu hoa m¬, liÔu, anh ®µo, hoa triªu nhan, mÉu ®¬n, diªn vÜ, ®om ®ãm, ve sÇu...Mïa thu l¹i ®­îc ®Æc tr­ng bëi: ®ªm dµi, ng©n hµ, h­¬u nai, chim di thª, chuån chuån, ch©u chÊu, tr¨ng, tiÕng kªu cña c¸c loµi c«n trïng, l¸ phong. Vµ mïa ®«ng: chim nh¹n, tïng, thuû tiªn, lau sËy, m­a ®¸, s­¬ng mï, tuyÕt....Nh­ vËy nh÷ng chÊt liÖu trong th¬ haiku cã tÝnh biÓu t­îng cho mïa. Xem tranh thuû mÆc, qua mét vµi nÐt ph¸c ho¹ ®¬n s¬, ng­êi ta còng thÊy bãng d¸ng mïa ®i qua. Tuy nhiªn ý nghÜa biÓu t­îng ®ã kh«ng nhiÒu. Víi ®Ò tµi “hoa ®iÓu”, c¸c ho¹ sÜ Trung Quèc g¸n cho tõng lo¹i hoa mét ®øc tÝnh, mét ý nghÜa t­îng tr­ng v¨n häc nµo ®ã. Chu §«n Di (®êi Tèng) tõng nãi: Trong c¸c loµi hoa, tróc lµ kÎ Èn dËt, mÉu ®¬n lµ kÎ phó quý vµ sen lµ bËc qu©n tö vËy.Tranh Tróc mai cña Th¹ch §µo (®êi Thanh) víi ý nghÜa biÓu t­îng: Tróc lµ qu©n tö, mai lµ giai nh©n.

 Tõ ®Ò tµi nh­ thÕ, th¬ haik­ chØ lµ nh÷ng nÐt vÏ rÊt m¶nh:

Hµng tre rñ

Nh÷ng giät n­íc loÐ s¸ng

Trong ¸nh chíp gi¨ng

Buson- Thanh Ch©u dÞch

Bµi th¬ cña Buson chØ chíp lÊy nh÷ng kho¶nh kh¾c rÊt nhá gi÷a cuéc sèng phong phó mu«n h×nh mu«n vÎ. Nã kh¸c xa víi th¬ vÞnh c¶nh lÊy sù viªn m·n trµn ®Çy cña cuéc sèng lµm ®èi t­îng m« t¶. Sù tinh gi¶n h×nh ¶nh, tinh gi¶n nÐt bót t¹o nªn c¸i ®Ñp cña sù ®¬n s¬. Mét hµng tre, nh÷ng giät n­íc vµ ¸nh chíp ®ñ cho mét c¬n m­a xèi x¶, m·nh liÖt. Còng nh­ bøc tranh Hoa sen cña B¸t §¹i S¬n Nh©n rÊt méc m¹c gi¶n dÞ víi nh÷ng nÐt vÏ phãng kho¸ng dÞ k×, chØ gåm hai mµu ®en tr¾ng. H×nh ¶nh l¸ sen bÞ tinh gi¶n thµnh mét nÐt vÏ rÊt m¶nh nh­ mét l¸ cá, ®µi sen n»m chªnh vªnh trªn nh÷ng ®­êng cong nhá, vµ h×nh nh­ mét b«ng sen còng chØ vÏ b»ng mét nÐt chÊm ®Ëm cña ngßi bót l«ng. PhÝa trªn nh÷ng b«ng sen lµ cuån cuén m©y mï u ¸m. Bøc tranh mang ®Ëm t©m tr¹ng bi thèng cña kÎ vong quèc.

Trong héi ho¹, kh«ng chØ cã tranh thuû mÆc víi lèi vÏ ý bót cña Trung  Quèc míi ®em l¹i c¶m gi¸c vÒ sù ®¬n s¬ vµ mong manh. Trong héi ho¹ NhËt B¶n, xuÊt hiÖn mét lo¹i tranh- tranh haiga còng ch¬ v¬ nh­ mét nh¸nh cá, còng nhÑ nhµng, gi¶n ­íc. Thö xem bøc tranh Cá b¹c cña Kikakudo Kiichi vµ ®äc bµi th¬ cña Issa:                                     

Nh¸nh cá b¹c nµo                         

ch¬ v¬ run rÈy

t©m hån ®×u hiu

 

ë NhËt B¶n, cá b¹c lµ loµi cá susuki cña mïa thu. Nã m¶nh mai, run rÈy trong giã l¹nh nh­  tr¸i tim yÕu ®uèi cña con ng­êi. Tranh vÏ còng chØ lµ nh÷ng nÐt vÏ gi¶n dÞ vµ thanh m¶nh, bµi th¬ còng chØ lµ mét h×nh ¶nh gi¶n ­íc rÊt tinh tÕ, nhÑ nhµng “nh¸nh cá b¹c”. D¸ng cá hiu hiu vµ ®­îm buån nh­ng  vÉn g¾n bã, vÉn thiÕt tha víi sù sèng. Ng­êi ta nãi linh hån cña haiku vµ haiga lµ mét bëi tõ th¬ cã thÓ chuyÓn thÓ thµnh mét bøc tranh t­¬ng øng. §Êy lµ c¸i tinh thÇn chung, c¸i hån d©n téc chung cña ng­êi NhËt B¶n.

Th¬ haiku vµ héi ho¹ ý bót cña Trung Quèc tÊt nhiªn kh«ng thÓ cã lèi t­¬ng ®ång kiÓu “chuyÓn thÓ” nh­ vËy.  Nã chØ gÆp gì nhau ë tÇm vãc lín lao cña t©m hån nh÷ng nghÖ sÜ lín- ­a chuéng sù gi¶n dÞ, thanh b¹ch, th¬ vµ tranh méc m¹c nh­ng thanh cao.

2.2 Mét ®iÓm t­¬ng ®ång dÔ nhËn thÊy n÷a lµ ®Æc tr­ng thi ph¸p cña Haik­ lµ ch©n kh«ng, ®Æc tr­ng ho¹ ph¸p cña ý bót lµ bót ph¸p mét gãc (D.T. Suzuki). C¶ hai ®Òu lÊy nh÷ng kho¶ng trèng lµm søc m¹nh cho t­ëng t­îng vµ göi g¾m nh÷ng ngô ý.

Chóng ta sÏ kh«ng nhËn ra ®iÓm t­¬ng ®ång nµy nÕu chØ xem nh÷ng bøc tranh vÏ theo lèi ý bót cña héi ho¹ truyÒn thèng. Bëi nh÷ng ho¹ sÜ nµy chØ dïng ®i dïng l¹i nh÷ng chÊt  liÖu ®· cò, ®Õn møc lÆp l¹i, s¸o mßn. Cã ng­êi chuyªn vÏ ®¸, cã ng­êi chuyªn vÏ lau, hoÆc mai, hoÆc tróc. §ã lµ lÝ do v× sao héi ho¹ Trung Quèc dÇn dÇn ®i vµo mª lé: bÊt k× ý t­ëng nµo còng lµ cò kÜ vµ bÞ c¸c bËc tiÒn bèi  khai th¸c hÕt.

Hµng lo¹t c¸c danh ho¹ cËn ®¹i Trung Quèc: TÒ B¹ch Th¹ch, Ng« X­¬ng Th¹c, Cao Kú Phong, Cao KiÕm Phô, TrÇn Thô Nh©n, Vu Phi ¸m, Tõ Bi Hång...  ®· ph¸t triÓn lèi vÏ ý bót theo mét tinh thÇn míi: tinh thÇn ThiÒn víi th«ng ®iÖp r»ng: “BÊt lËp v¨n tù/ Gi¸o ngo¹i biÖt truyÒn/ Trùc chØ nh©n t©m/ KiÕn t¸nh thµnh PhËt”. C¸ch thÓ nghiÖm ThiÒn: “Minh t©m kiÕn t¸nh” lµ nguån c¶m høng bÊt tËn cho ng­êi nghÖ sÜ.

Tranh thuû mÆc Trung Quèc th­êng rÊt ®¬n s¬ víi vµi ®­êng nÐt ph¸c häa, cßn l¹i lµ nh÷ng chç trèng. Trong haiku còng chøa mét kho¶ng trèng nh­ vËy. Trèng v¾ng ë ®©y kh«ng cã nghÜa lµ h­ kh«ng, kh«ng cã g×, kh«ng mang nghÜa siªu h×nh. C©u th¬ haiku kh«ng diÔn t¶ tØ mØ, nã chØ nªu ra nh÷ng h×nh ¶nh ®¬n s¬ nãi nªn mét ý ng¾n gän ®¬n s¬ nh­ng th©m trÇm, s©u s¾c, Ên t­îng. Nã nªu sù vËt ®Æt c¹nh nhau vµ ph¸t biÓu mét c¶m xóc, t¹o mét sù trèng v¾ng gi÷a c¸c h×nh ¶nh cho con ng­êi suy nghÜ.

 Haiku kh«ng cèt nãi nhiÒu, nã im lÆng h¬n lµ nãi, trèng v¾ng chø kh«ng ®Çy trµn. D­êng nh­ c¶ thi sÜ NhËt B¶n vµ ho¹ sÜ Trung Quèc ®Òu n¾m ®­îc quy luËt vÒ  cuéc sèng: ChØ cÇn mét c¬n giã th«i lµ ®ñ cho thÊy c¬n giã ®i qua. §©y còng lµ nguyªn lÝ chung cña héi ho¹ ¸ §«ng, ng­êi nghÖ sÜ n¾m b¾t ®êi sèng kh«ng ph¶i tõ h×nh d¸ng bªn ngoµi mµ tõ bªn trong. Hä chØ vÏ cã c¶nh th«i nh­ng ta nghe ®­îc tiÕng giã thæi. Nh¾c ®Õn Picasso, G.Stein còng cã mét ý kiÕn t­¬ng tù: Picasso kh¸c víi c¸c ho¹ sÜ tÇm th­êng. C¸c ho¹ sÜ tÇm th­êng vÏ tÊt c¶ l¸ trªn c©y khiÕn cho ta ch¼ng thÊy c©y mµ còng ch¼ng thÊy l¸. Cßn Picasso chØ vÏ mét chiÕc l¸ trªn c©y th«i, thÕ mµ ta thÊy ®êi sèng cña c©y.

Basho còng chØ vÏ mét chiÕc l¸:

L¸ thñy tiªn

d­íi lµn tuyÕt míi

nhÌ nhÑ trÜu m×nh

mµ ta thÊy søc sèng tiÒm tµng cña c¶ mét loµi c©y. §é dÎo dai cña cµnh l¸ khiÕn cho søc nÆng cña tuyÕt kh«ng thÓ lµm cho nã g·y dËp. Cã mét c©u chuyÖn d©n gian Trung Quèc nãi vÒ nh÷ng c©y th«ng tuyÕt ë hai s­ên nói. Ng­êi ta ng¹c nhiªn bëi mét bªn s­ên nói, loµi th«ng cøng cái nhÊt bÞ g·y cµnh, cßn s­ên nói bªn kia, nh÷ng c©y th«ng nhá bÐ vµ yÕu ít, biÕt khom m×nh tùa nh­ nh÷ng nghÖ sÜ uèn dÎo l¹i sèng kiªn c­êng trong b·o tuyÕt. Th× ra søc m¹nh cña mçi loµi c©y, mçi  sinh vËt sèng kh«ng ph¶i lµ cÊu tróc th©n thÓ vèn lµ yÕu tè t¹o ho¸ hoÆc bÈm sinh, søc m¹nh Êy n»m trong ý chÝ, trong nghÞ lùc kiªn c­êng. L¸ thuû tiªn hay chÝnh lµ nh÷ng con ng­êi NhËt B¶n lu«n m¹nh mÏ vµ kh«ng bao giê chÞu khuÊt phôc?

Ch©n kh«ng trong th¬ vµ ho¹ lµ c¸i ch©n kh«ng sinh ®éng, c¸i ch©n kh«ng dµo d¹t sù sèng chø kh«ng ph¶i lµ c¸i h­ v« cña ph­¬ng T©y. C¸i ch©n kh«ng nµy thÓ hiÖn trong nh÷ng nghÖ thuËt kh¸c cña NhËt B¶n nh­ trµ ®¹o, v­ên ®¸, c¾m hoa, tranh haiga... Trµ ®¹o d¹y r»ng kh«ng nªn dïng nh÷ng c¸nh hoa ®· në toµn vÑn. V­ên ®¸ thiÕt kÕ gièng c¸c tranh vÏ ba chiÒu, gi¸ trÞ cña nã ë nghÖ thuËt s¾p ®Æt t¹o c¶m gi¸c vÒ kh«ng gian vµ kho¶ng c¸ch. Bonsai nhá lµm nÒn, non bé t¹o c¶m gi¸c nói non hïng vÜ, c¸t ®­îc tr¶i thµnh c¸c dßng ch¶y nhá, t¹o thµnh h×nh ¶nh cña n­íc. Nh÷ng chi tiÕt rÊt nhá chØ cèt n¾m b¾t tinh thÇn cña thiªn nhiªn.

 

 

 

 

 

 

 

 

V­ên ThiÒn ë chïa Ryoan-ji (NhËt)

Trong nghÖ thuËt c¾m hoa Ikebana cña NhËt, c¸ch c¾m hoa rÊt phãng kho¸ng t¹o nh÷ng kho¶ng c¸ch lín gi÷a c¸c chÊt liÖu.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tranh haiga còng cã nh÷ng kho¶ng trèng ®Çy ý nghÜa. §©y lµ bøc tranh M©y gi÷a tr­a cña Ogawa Sen« víi h×nh ¶nh mïa h¹ vµng n¾ng trªn cao vµ ®ång cá xanh bªn d­íi. M©y chØ lµ mét vµi nÐt l­în sãng th« s¬ vµ ®ång cá cã vµi bôi hoa cã vÎ g× ®ã rÊt th¬ d¹i. Nh­ng kh«ng khÝ cña mïa h¹ vÉn hiÖn ra víi m©y bay trªn trêi vµ hoa cá sèng ®éng d­íi mÆt ®Êt. Nh÷ng nÐt vÏ bõng lªn vÎ ®Ñp hoang s¬ vµ k× bÝ cña thiªn nhiªn. Bøc tranh gièng nh­ mét bµi th¬ haiku cña Shiki:

M©y tr«i

Xuèng ch©n trêi Êy

Mét hµng biÓn kh¬i

Nh÷ng kho¶ng trèng trong th¬ haiku vµ trong tranh haiga cho ta nh÷ng liªn t­ëng réng më vÒ thÕ giíi u huyÒn. Trêi vµ ®Êt  nh­ hoµ lµm mét nhê nh÷ng ®­êng nÐt ®¬n gi¶n cña lµn m©y

Cã thÓ thÊy nh÷ng kho¶ng trèng trong bøc tranh cña danh ho¹ TÒ B¹ch Th¹ch d­êng nh­ còng theo tinh thÇn cña triÕt lÝ h­ kh«ng nh­ thÕ

 

Tranh cña TÒ B¹ch Th¹ch còng gi¶n dÞ vµ méc m¹c víi hai nh©n vËt: môc ®ång vµ con tr©u. Kho¶ng trèng trong tranh «ng ®Ò mét bµi th¬. §©y còng lµ thãi quen cña c¸c v¨n nh©n ®­¬ng thêi- cho r»ng th¬ vµ ho¹ cã thÓ chuyÓn ho¸ cho nhau. Bøc tranh kh«ng râ vÏ ng­êi vµ vËt trong kho¶ng thêi gian nµo: lóc hoµng h«n hay b×nh minh. ChØ thÊy nç lùc cña chó bÐ muèn loµi vËt kia nghe theo m×nh. Kho¶ng trèng trong bøc tranh cã thÓ lµ mét d·y nói mê xa víi n¾ng chiÒu nhuém ®á da trêi, kho¶ng trèng Êy cã thÓ lµ nh÷ng c¸nh cß tr¾ng bay vÒ ph­¬ng xa.

H­ kh«ng trong ThiÒn T«ng lµ tr¹ng th¸i tÞch lÆng- t©m hµnh gi¶ lóc nhËp ®Þnh. Nh­ng ®ã kh«ng ph¶i lµ tr¹ng th¸i v« tri v« gi¸c trèng rçng tuyÖt ®èi, kh«ng ph¶i lµ ch©n kh«ng mµ lµ tr¹ng th¸i c¸i T©m trë vÒ víi b¶n lÜnh ban s¬, trong suèt, ch­a khëi ý tham lam, s©n hËn, si mª. Nã cã thÓ vÝ víi tÊm g­¬ng trong s¸ng v« ngÇn ch­a v­¬ng chót hoen è. Nã tiÒm tµng kh¶ n¨ng nhËn thøc ph¶n ¸nh sù viÖc, nã còng cã thÓ vÝ víi c¸i t©m cña con trÎ.

TuyÕt phñ tr¾ng thung lòng

Dßng s«ng ®¬n ®éc

VÏ mét nÐt ngo»n ngoÌo

(Boncho- Thanh Ch©u)

Bµi th¬ cña Boncho gièng nh­ mét bøc tranh mÆc héi: trªn nÒn tuyÕt tr¾ng chØ  lµ mét nÐt ®en ngo»n ngoÌo- h×nh ¶nh hiÖn lªn trong bøc tranh ®¬n s¬, cßn l¹i lµ kho¶ng tr¾ng- dµnh cho chóng ta chiªm nghiÖm. D­íi líp tuyÕt tr¾ng Êy lµ mu«n vµn nô mÇm ®ang hoµi thai, tÝch tô nhùa sèng ®Ó chê mïa xu©n mµ bõng dËy, ph« bµy mu«n vµn s¾c t­íng kh¸c nhau. C¶nh vËt trong bµi th¬ ®­îc t¸i hiÖn qua mét con m¾t ThiÒn. Nhµ th¬ ®· nh×n vµo c¶nh vËt b»ng c¸i T©m cùc tÜnh cña mét hµnh gi¶ khi ngé nhËp h­ kh«ng- gäi lµ T©m v« niÖm, kh«ng v­¬ng chót suy t­, suy nghÜ. B×nh th­êng nh÷ng ng­êi cã  T©m ®Çy t¹p niÖm lµ nh÷ng ng­êi lu«n chÊt chøa lo ©u, khi t©m ®Çy t¹p niÖm, c¸i thÊy trë nªn rÊt m¬ hå, mê nh¹t. Trë vÒ víi b¶n tÝnh minh gi¸c, c¸c nhµ th¬ ThiÒn s­ kh«ng chØ cã kh¶ n¨ng thÊy mµ cßn cã kh¶ n¨ng Nghe- kh«ng ph¶i lµ c¸i nghe l¨ng x¨ng m¬ hå khi t©m ®Çy tµ niÖm. Khi t©m hoµn toµn yªn tÜnh trong c¶nh giíi v« niÖm, mäi ©m thanh cña thÕ giíi cã kh¶ n¨ng thÊm s©u vµo câi lßng ta.

Träng t©m cña bøc tranh thñy mÆc- Kawabata nãi n»m ë kho¶ng kh«ng, nghÜa lµ kho¶ng trèng kh«ng cã nÐt vÏ. Ngay c¶ nh÷ng h×nh trßn biÓu hiÖn cho sù viªn m·n, nh­ mÆt trêi mÆt tr¨ng trong tranh vÉn th­êng kh«ng ®­îc vÏ ®Çy ®ñ mµ chØ vÏ mét phÇn nÐt cong. Còng nh­ trong bøc tranh mÆc héi ThËp môc ng­u ®å, bøc tranh thø 8 ®¬n gi¶n chØ lµ mét h×nh trßn:

Tr©u vµ ng­êi ®Òu quªn

Ng­êi ta thÊy bøc tranh l¹ qu¸, tranh vÏ chØ lµ mét vßng trßn, h×nh thøc sao mµ nghÌo nµn, th« thiÓn, ®­êng nÐt sao mµ gi¶n ­íc. Nh­ng ®Æt trong mét hÖ thèng 10 tranh ch¨n tr©u, tõ t×m tr©u, thÊy dÊu, thÊy tr©u, ®­îc tr©u, ch¨n tr©u, c­ìi tr©u vÒ nhµ, quªn tr©u cßn ng­êi, tr©u vµ ng­êi ®Òu quªn...th× bøc tranh chØ cã mét vßng trßn ®ã l¹i d¹t dµo sù sèng. §ã lµ sù sung tóc, ®Çy ®ñ cña cuéc sèng th«n d©n, tr©u vµ ng­êi ®Òu vÒ nhµ, nghØ ng¬i, an nhµn vµ ®Çy b×nh yªn.

§iÓm t­¬ng ®ång dÔ nhËn thÊy n÷a lµ nÕu nh­ trong th¬ haiku, ngay gi÷a nh÷ng tõ ng÷, h×nh ¶nh ta còng thÊy cã kho¶ng trèng; th× trong ho¹ ph¸p t¶ ý, ho¹ sÜ còng t¹o h­ kh«ng nhê nh÷ng m¶ng s¸ng tèi, nh÷ng chç chõa tr¾ng. NghÜa lµ kÕt cÊu c©u ch÷ trong th¬ vµ kÕt cÊu h×nh ¶nh trong tranh còng cã nh÷ng m¶ng phi l« gÝch. Ta cã mét bµi th¬ haiku ®­îc t¹o ra nhê nh÷ng kho¶ng h­ kh«ng:

TÊt c¶ nh÷ng c¬n m­a th¸ng s¸u

Vµ sau ®ã  mét tèi kia yªn ¶

Qua nh÷ng c©y th«ng, mÆt tr¨ng.

S¸ng vµ tèi ®an xen víi nhau. Bè côc bøc tranh gièng nh­ nh÷ng m¶ng s¸ng- tèi ­trong mét bøc tranh vÏ ngùa cña Tõ Bi Hång (1895-1953). Th¬ haiku kh«ng cã qu¸ nhiÒu mµu s¾c còng nh­ ho¹ ph¸p t¶ ý kh«ng chuéng lèi vÏ s¬n dÇu cña T©y ph­¬ng, tÊt c¶ ®Òu gi¶n dÞ

 

 

3. Nguyªn nh©n cña sù t­¬ng ®ång vµ nh÷ng ®iÓm kh¸c biÖt

3.1/ Th¬ haiku vµ héi ho¹ ý bót cña Trung Quèc cã nhiÒu ®iÓm t­¬ng ®ång, nh÷ng ®iÓm t­¬ng ®ång Êy b¾t nguån tõ quan ®iÓm ThiÒn T«ng. ThiÒn mäc rÔ vµ lín m¹nh ë Trung Quèc vµo n¨m 520, ®êi vua L­¬ng Vâ §Õ- khi Bå §Ò §¹t Ma- vÞ tæ thiÒn thø 28 cña Ên §é sang §«ng §é, trë thµnh s¬ tæ thiÒn Trung Quèc. §Õn ®êi Nam Tèng (thÕ kØ VII), ThiÒn du nhËp vµo NhËt B¶n. ThiÒn ®· ¶nh h­ëng ®Õn t©m hån hai d©n téc Trung- NhËt suèt bao thÕ kØ qua, ¶nh h­ëng ®Õn tÊt c¶ c¸c h×nh th¸i ý thøc x· héi. Kho¶ng trèng trong th¬ haiku vµ trong héi ho¹ ý bót kh«ng g× kh¸c chÝnh lµ triÕt lÝ h­ kh«ng cña ThiÒn.

T«n chØ cña ThiÒn lµ phi ph­¬ng tiÖn, vËy lµm thÕ nµo ®Ó cho héi ho¹ trë thµnh mét thø ph­¬ng tiÖn cã thÓ t¶i ®­îc t­ t­ëng th©m trÇm, ¶o diÖu cña PhËt gi¸o? Thuû mÆc Trung Quèc còng nh­ ThiÒn ho¹ lµ sù ®¬n gi¶n tèi ®a t­ëng nh­ phi nghÖ thuËt, sù h­íng néi, trèng tr¶i ®Çy ý nghÜa, sù viªn m·n trong bÊt toµn- nh­ lêi L·o Tö nãi: §¹i thµnh nh­îc khuyÕt, vµ ®­îc thÓ hiÖn theo phong c¸ch ®Æc biÖt: tiÕt gi¶m nÐt bót vµ chõa nhiÒu kho¶ng trèng trªn giÊy- gäi lµ bót ph¸p mét gãc.

Còng nh­ vËy, ®Ó thÓ hiÖn ®­îc triÕt lÝ h­ kh«ng, th¬ haiku còng chØ cßn c¸ch lµ thu m×nh cho nhá l¹i còng nh­ nhµ th¬ Chilª Pabl« Neruda viÕt: §Ó em nghe lêi t«i nãi-  lêi lÏ t«i thu nhá l¹i. Víi mét dung l­îng ©m tiÕt trong bµi th¬ lµ cùc tiÓu (17 ©m tiÕt), nhµ th¬ chØ cã thÓ nªu tªn, ph¸c ho¹ mét vµi h×nh ¶nh, ©m thanh, kh«ng cã ®iÒu kiÖn diÔn gi¶i, lÝ luËn gi«ng dµi. Ch¼ng h¹n nhµ th¬ kh«ng t¶ con qu¹, kh«ng t¶ tuyÕt, mµ chØ ®Æt 2 sinh linh cña thiªn nhiªn Êy c¹nh nhau khiÕn ng­êi ta nghÜ ®Õn quan hÖ cña chóng chø kh«ng ph¶i b¶n th©n chóng:

Con qu¹ «

Sím mai trong tuyÕt

§Ñp kh«ng ngê (Basho)

ChÝnh ®iÒu ®ã t¹o ra mét kho¶ng h­ kh«ng tèi ®a bªn ngoµi bµi th¬.

Nguyªn nh©n thø hai t¹o nªn sù t­¬ng ®ång gi÷a th¬ haiku vµ héi ho¹ ý bót cña Trung Quèc  lµ chÊt liÖu dïng ®Ó t¶ ý trong héi ho¹ chñ yÕu lµ dïng giÊy Tuyªn mµ ng­êi ta gäi lµ xuyÕn chØ. Kh¸c víi tranh c«ng bót chñ yÕu dïng lôa ®Ó diÔn ®¹t sù tinh vi tØ mØ. GiÊy vÏ lµ lo¹i giÊy cùc máng, dÔ r¸ch. Mét chÊt liÖu máng manh l¹i chän lµm c«ng cô ®Ó t¶ ý th× c¶m høng ph¶i ®­îc t¶i ®i thËt nhanh, ®­êng nÐt ph¶i l­ít ®i thËt phãng kho¸ng, tiÕt gi¶m tèi ®a. NÕu ngän bót dõng l¹i l©u ®Ó tØ mØ ®iÓm t«, giÊy sÏ bÞ r¸ch v× qu¸ Èm ­ít.. Bøc tranh ®­îc thùc hÞªn bëi kh¶ n¨ng phi kiÓm so¸t cña ng­êi nghÖ sÜ, mét sù phi kiÓm so¸t ®Çy khæ luyÖn. NÕu gi÷a bót vµ giÊy cã xen vµo chót Ýt suy t­ lÝ luËn nµo ®ã- t¸c phÈm sÏ bÞ ph¸ háng. Tuy nhiªn ta sÏ lÇm nÕu cho bøc tranh lµ cÈu th¶ tuú tiÖn. Còng nh­ ta sÏ lÇm nÕu coi nh÷ng chi tiÕt ®¬n s¬ trong th¬ haiku chØ lµ sù s¾p ®Æt ngÉu høng cña t¸c gi¶. Gi÷a nh÷ng ®­êng nÐt trong bøc tranh vµ gi÷a c¸c h×nh ¶nh trong th¬ ®Òu tiÒm Èn chÊt triÕt lÝ, chÊt triÕt lÝ ®­îc thÓ hiÖn  mét c¸ch tù  nhiªn tuyÖt ®èi. Bµi th¬ cña Basho:

Ao cò

Con Õch nh¶y vµo

Vang tiÕng n­íc xao

t­ëng lµ ®¬n gi¶n nh­ng gi÷a nh÷ng h×nh ¶nh bao hµm nhiÒu ý vÞ triÕt häc. Giai tho¹i kÓ r»ng: Lóc Basho ®ang cßn häc ThiÒn víi Quèc s­, mét h«m quèc s­ ®Õn th¨m «ng vµ hái: B©y giê con ra sao?. Basho tr¶ lêi: Sau c¬n m­a võa qua, rong rªu xanh h¬n tr­íc. Quèc s­ l¹i hái: Tr­íc khi rªu xanh th× PhËt ph¸p lµ g×? Basho l¹i tr¶ lêi: Con Õch nh¶y vµo n­íc, k×a, tiÕng ®éng. Basho khi ®­îc thÇy hái vÒ ch©n lÝ cña mäi vËt tr­íc khi cã thÕ giíi sai biÖt nµy, ®· thÊy mét con Õch nh¶y xuèng giÕng c¹n, tiÕng ®éng rung lªn gi÷a mét vïng tÜnh lÆng. NghÖ sÜ b¾t ®­îc nguån m¹ch cña ®êi sèng vµ nghÖ sÜ ngåi ®©y nh×n câi lßng m×nh ®ang xu«i theo dßng sinh ho¸ triÒn miªn cña thÕ giíi(3).

3.2/ Th¬ haiku vµ ho¹ ph¸p t¶ ý cña Trung Quèc cã nhiÒu ®iÓm kh¸c biÖt. Th¬ ca vµ héi ho¹ nãi chung kh¸c nhau vÒ chÊt liÖu x©y dùng h×nh t­îng. Víi th¬- ®ã lµ ng«n ng÷, héi ho¹ l¹i ®­îc x©y dùng b»ng  nh÷ng ®­êng nÐt. Do vËy nÕu héi ho¹ h¹n ®Þnh nh÷ng liªn t­ëng cña chóng ta trong nh÷ng c¶nh s¾c nhÊt ®Þnh, th× th¬ ca l¹i më réng kh¶ n¨ng nh×n, nghe, thÊy. Víi th¬, ng­êi ®äc cã thÓ nghe thÊy c¶ nh÷ng ©m thanh m¬ hå nhÊt:

¤i tiÕng ve kªu

ThÊm s©u vµo ®¸

Trong câi qu¹nh hiu (Basho)

Basho ®· l¾ng nghe ©m thanh tiÕng ve b»ng mét c¸i t©m hoµn toµn yªn tÜnh gièng nh­ kh«ng gian u tÞch mµ bµi th¬ ®· ph¸c ho¹ nªn. C¸c nhµ th¬ thiÒn kh«ng chØ cã kh¶ n¨ng thÊy nh­ c¸c ho¹ sÜ thiÒn mµ cßn cã kh¶ n¨ng nghe khi trë vÒ víi b¶n tÝnh minh gi¸c- kh«ng ph¶i lµ c¸i nghe l¨ng x¨ng m¬ hå khi t©m ®Çy tµ niÖm. Khi t©m hoµn toµn yªn tÜnh trong c¶nh giíi v« niÖm, mäi ©m thanh cña thÕ giíi cã kh¶ n¨ng thÊm s©u vµo câi lßng ta. B»ng c¸i t©m v« niÖm nh­ vËy, Basho c¶m nhËn mèi giao hoµ cña sù vËt trong vò trô, kÓ c¶ nh÷ng sù vËt t­ëng chõng kh«ng cã liªn quan ®Õn nhau: tiÕng ve cã kh¶ n¨ng thÈm thÊu, in s©u vµo trong lßng ®¸. D­êng nh­ nhµ th¬ ®ang gióp ng­êi ®äc nghe thÊy ®­îc mèi t­¬ng t¸c gi÷a c¸c sù vËt trong vò trô.

Thùc ra nãi r»ng ho¹ ph¸p t¶ ý cña Trung Quèc chuéng lèi vÏ gi¶n dÞ ®¬n s¬ nh­ nh÷ng bµi th¬ haiku cña NhËt B¶n còng chØ lµ mét khÝa c¹nh. Bót ph¸p t¶ ý còng rÊt cÇn nh÷ng bøc tranh võa kho¸ng ®¹t, võa ch©n thùc vµ cã thÇn. Do vËy nã vÉn kh«ng chèi bá lèi vÏ c«ng bót tØ mØ. Thùc tÕ TÒ B¹ch Th¹ch vµ Tõ Bi Hång ®· kÕt hîp ®­îc hai lèi vÏ ®ã t¹o nªn nh÷ng ho¹ phÈm bÊt hñ.

 

PhÇn kÕt luËn

 

Trong cuèn Hµnh tr×nh vÒ ph­¬ng §«ng, gi¸o s­ Spalding ®· kªu gäi thÕ giíi h·y trë vÒ ph­¬ng §«ng huyÒn bÝ còng lµ t×m ®Õn ch©n lÝ cã gi¸ trÞ: “Ta kh«ng thÓ tr«ng ®îi mét ch©n lÝ ®Õn tõ bªn ngoµi m×nh, ph¶i biÕt thÕ nµo lµ ®ñ ®Ó dõng l¹i, ®Ó trë vÒ. §i xa tøc lµ trë vÒ, ®ã míi lµ con ®­êng ®óng ®¾n”. L©u nay ng­êi ta vÉn cho r»ng ®iÒu huyÒn bÝ quyÕn rò nh÷ng ®Çu ãc tß mß lµ ®éc quyÒn riªng trong thÕ giíi cæ ®¹i vµ trung ®¹i- n¬i con ng­êi ®Æt niÒm tin cña m×nh vµo søc m¹nh cña c¸c thÕ lùc siªu nhiªn, coi ®ã lµ  minh triÕt thùc sù. Nh­ng ®Õn thêi ®¹i míi, khi khoa häc ph¸t triÓn vµ len lái vµo mäi ngâ ngh¸ch cña cuéc sèng ®Ó c¾t nghÜa, lÝ gi¶i, ph¸ tan nhiÒu bøc mµn huyÒn bÝ, c¶ thÕ giíi vÉn h­íng vÒ ph­¬ng §«ng víi tham väng kh¸m ph¸ tÊt c¶ nh÷ng g× th©m trÇm, bÝ hiÓm. Th¬ haiku vµ héi ho¹ Trung Quèc còng mang søc quyÕn rò ®Æc biÖt ®ã, lu«n lµ ®èi t­îng nghiªn cøu vµ kh¸m ph¸ cña tÊt c¶ nh÷ng ng­êi muèn t×m ra ¸nh s¸ng cña thø ch©n lÝ bªn trong m×nh.

Nh÷ng ®iÓm gµn gòi vµ kh¸c biÖt gi­a hai loai h×nh nghÖ thuËt nµy vÉn cÇn ®­îc nghiªn cøu s©u s¾c h¬n n÷a....

                                                                 CÇu GiÊy th¸ng m­a vµ n¾ng/2007