Tiện ích


Thống kê truy cập

PHONG CÁCH GIẢNG VĂN ĐẶNG THANH LÊ (Lời giới thiệu cuốn Giảng văn Truyện Kiều)

Tác giả: GS.TS Lã Nhâm Thìn - Cập nhật: 10/11/2018

Trong di sản viết về đại thi hào dân tộc Nguyễn Du và kiệt tác Truyện Kiều của nhà Kiều học hàng đầu ở Việt Nam - GS Đăng Thanh Lê, cuốn Giảng văn Truyện Kiều có một vị trí quan trọng.

          Bởi lẽ, Giảng văn Truyện Kiều là sự kết hợp hài hòa, trọn vẹn hai “nhà” trong một: nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học Đặng Thanh Lê. Bởi lẽ, GS Đăng Thanh Lê đến với nghề giáo trước khi đến với nghiệp vănGiảng văn Truyện Kiều được viết ra là để giúp cho công việc giảng dạy trước mắt của nghề giáo lại có sức sống lâu dài trong nghiệp văn của vị nữ giáo sư.

          Đến với Giảng văn Truyện Kiều, ta bắt gặp một phong cách giảng văn Đặng Thanh Lê, độc đáo, tài hoa.

          Phong cách giảng văn Đặng Thanh Lê, trước hết là sự cảm bình tinh tế kết hợp với tri thức khoa học uyên bác. Thực ra, trong lịch sử của môn giảng văn ở nước ta đã từng hình thành hai trường phái, thứ nhất là thiên về thẩm bình, cảm thụ, dựa nhiều vào trực cảm, thứ hai là nghiêng về phân tích, lí giải, vận dụng những lí thuyết về thi pháp, về ngôn ngữ… Có những tên tuổi nổi tiếng trong làng giảng văn muốn kết hợp hai trường phái này nhưng không phải lúc nào cũng thành công. Thế nhưng, hai trường phái nói trên đã hội tụ, kết tinh trong phong cách giảng văn Đặng Thanh Lê, đem đến những điều hết sức mới lạ, hết sức hiệu quả. Hãy nhìn vào việc lựa chọn các trích đoạn và đặt tiêu đề các trích đoạn để giảng văn Truyện Kiều cũng đủ thấy sự sắc sảo của trí tuệ, sự tinh tế của tâm hồn người giảng văn. Với kiệt tác Truyện KiềuLời lời châu ngọc, hàng hàng gấm thêu”, đoạn nào cũng hay, lời nào cũng đẹp thì việc lựa chọn trích đoạn để giảng tưởng là dễ, nhưng thực ra khâu thiết cốt đầu tiên này lại rất khó. Trong Giảng văn Truyện Kiều, các trích đoạn được lựa chọn để giảng đều có cái lí khoa học: những biến cố, sự kiện mang tính chất bước ngoặt trên hành trình số phận nhân vật chính Thúy Kiều, kết tinh được giá trị nội dung và nghệ thuật của kiệt tác. Cách đặt tên các trích đoạn hết sức độc đáo, thú vị, hấp dẫn: lấy một câu thơ Kiều trong đoạn trích để làm nhan đề - Những điều trông thấy mà đau đớn lòng…, Thúy Kiều là chị, em là Thúy Vân…, Thanh minh trong tiết tháng ba…, Người quốc sắc, kẻ thiên tài…, v.v... Việc lựa chọn một câu thơ vừa mang tính khái quát, vừa thể hiện được đặc trưng của trích đoạn để làm nhan đề không chỉ cần một trí tuệ sắc sảo mà còn cần một mĩ cảm nghệ thuật, sự am hiểu, sự thâm nhập sâu sắc vào thế giới Truyện Kiều. Có thể đặt ra một câu hỏi thú vị về số lượng các trích đoạn trong Giảng văn Truyện Kiều: 15 trích đoạn là ngẫu nhiên, hay có mối liên quan nào với mười lăm năm lưu lạc của đời Kiều - “Mười lăm năm mới bây giờ là đây” ? 

          Sự kết hợp giữa tri thức khoa học uyên bác với sự cảm bình tinh tế trong phong cách giảng văn Đặng Thanh Lê thể hiện rõ khi tác giả vận dụng những lí thuyết về thi pháp học, ngôn ngữ học, văn hóa học, tâm lí học… để cảm thụ tác phẩm. Từ góc độ tâm lí học, với “phép biện chứng tâm hồn”, người giảng văn đi sâu vào hình tượng con người cảm nghĩ, phân tích một cách tinh tế đời sống nội tâm của nhân vật Thúy Kiều trong đoạn trao duyên “Kể làm sao xiết muôn vàn ái ân…”. Từ góc độ ngôn ngữ nghệ thuật, người giảng đã làm nổi bật tính cách nhân vật qua ngôn ngữ đối thoại như đoạn Kiều gặp Từ Hải “Một lời đã biết đến ta…”, đoạn Thúy kiều báo ân báo oán “Trướng hùm mở giữa trung quân…”. Có khi tính cách nhân vật bộc lộ qua ngôn ngữ độc thoại, như đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích “Buồn trông cửa bể chiều hôm…”, đoạn Trao duyên “Kể làm sao xiết muôn vàn ái ân…”.

          Phong cách giảng văn Đặng Thanh Lê vừa cảm bình tinh tế, vừa khoa học uyên bác đem đến những điều khác nữa hết sức thú vị. Người giảng văn thường soi chiếu nhiều chiều để làm nổi bật tiêu điểm. Đến với bài giảng văn của GS Đặng Thanh Lê, như đi vào một lễ cưới, ta ngắm nhìn phù dâu, phù rể để cuối cùng tâm của điểm nhìn vẫn là chú rể, cô dâu. Cực tả vẻ đẹp của phù rể, phù dâu để tôn lên vẻ đẹp “người quốc sắc, kẻ thiên tài” là cô dâu, chú rể. Ví như ở đoạn Trao duyên “Kể làm sao xiết muôn vàn ái ân…”, người giảng văn so sánh nỗi oan khuất của Thúy Kiều với nỗi oan khuất của chàng trai trong thiên tình sử Trương Chi. Oan hồn Trương Chi hiển hiện trên chén trà tiêu tan khi giọt lệ đồng cảm của Mị nương nhỏ xuống. Trái lại, nỗi oan khuất của Thúy Kiều không được giải tỏa dù cho Kim Trọng có “rảy xin chén nước cho người thác oan”. Từ đó, người giảng đi tới khẳng định một giá trị nhân văn: “Nhân vật của Nguyễn Du là con người được thức tỉnh, dù chỉ để khổ đau”.

          Là nhà giáo, phong cách giảng văn của GS Đặng Thanh Lê hết sức bài bản. Là người đọc văn mạnh về linh cảm, trực cảm, nữ giáo sư lại có những phát hiện, nhiều khi rất bất ngờ, ngẫu hứng. Ta trở lại với đoạn Trao duyên “Kể làm sao xiết muôn vàn ái ân…” sẽ rõ. Ở bài giảng văn này, phần đầu là một dàn ý với lớp lang cụ thể về Hoàn cảnh bi kịchTâm trạng bi kịch của nhân vật Thúy Kiều, phần hai là Bình giảng “Trao duyên” với những phát hiện hết sức bất ngờ và thú vị.

          Giảng văn Truyện Kiều có những phát hiện mới bởi trí tuệ, tài hoa của người giảng, nhưng nguyên nhân sâu xa vẫn là một trái tim nhạy cảm trước hai điều: tình yêu thương và cái đẹp.

          Giảng văn Truyện Kiều không những cho người đọc thấy “kì tài” Nguyễn Du qua “diệu bút” của người bình mà còn đem đến phương pháp giảng văn để người đọc có chiếc thìa khóa đi vào thế giới nghệ thuật Truyện Kiều, tự mình khám phá cái hay, cái đẹp của kiệt tác. Từ việc “xác lập cấu trúc đoạn trích giảng theo đặc điểm thể loại”, nắm bắt hệ thống cốt truyện Truyện Kiều, đoạn Thúy Kiều gặp Kim Trọng “Người quốc sắc, kẻ thiên tài…” là một sự kiện nằm trong biến cố 1 (hội ngộ) nên âm điệu chủ đạo là “cuộc sống đẹp đẽ, là ánh sáng của vẻ đẹp con người, của tình yêu đôi lứa”. Ngược lại, đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích “Buồn trông cửa bể chiều hôm…” là sự kiện nằm trong hệ thống biến cố 2 (tai biến) nên “âm điệu chủ đạo của toàn đoạn thơ là yếu tố bi kịch”. Vì nằm trong hệ thống biến cố 2 (tai biến) nên đoạn Kiều gặp từ Hải “Một lời đã biết đến ta…” có tươi sáng, bởi “hé mở một khả năng vươn tới hạnh phúc của con người”, nhưng rồi “ánh sáng sẽ tàn lụi, hạnh phúc sẽ tiêu tan”. Từ việc “xác định tính chất của hình tượng nhân vật theo thể loại” với đặc điểm của tác phẩm trữ tình là thiên về “hình tượng - cảm nghĩ”, tác phẩm tự sự là nghiêng về “hình tượng - tính cách”, khi giảng các trích đoạn Chị em Thúy Kiều, Kiều gặp Kim Trọng, Kiều gặp Từ Hải cần đi sâu khắc họa chân dung ngoại hình nhân vật, còn lúc giảng các trích đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích, Trao duyên lại cần đi sâu khám phá đời sống nội tâm nhân vật. Từ hướng tiếp cận ngôn ngữ học, trên cơ sở ngôn ngữ nghệ thuật Truyện Kiều, người giảng văn xác định đoạn trích nào cần tập trung vào ngôn ngữ đối thoại (Kiều gặp Từ Hải, Thúy Kiều báo ân báo oán), đoạn trích nào cần tập trung vào ngôn ngữ độc thoại nội tâm (Trao duyên, Kiều ở lầu Ngưng Bích) v.v…

          Gần đây, khái niệm giảng văn ít được dùng trong dạy học môn Ngữ văn, vì quan niệm cho rằng giảng văn chủ yếu là công việc của người thầy, vai trò trung tâm là người thầy.           Đem đến phương pháp giảng văn cho người dạy, người học ngữ văn, Giảng văn Truyện Kiều như GS Đặng Thanh Lê thì công việc là của cả thầy và trò, vị thế trung tâm của người học vẫn được khẳng định, tính tích cực, chủ động của người học vẫn được phát huy.

          Truyện Kiều có câu “…Những đấng tài hoa / Thác là thể phách, còn là tinh anh”, Giảng văn Truyện Kiều là tinh anh của đấng tài hoa, là một phần quan trọng trong di sản viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều của GS Đặng Thanh Lê. Giảng văn Truyện Kiều là tinh anh nhiệt huyết, trí lực của một con người trên nửa thế kỉ sinh tử với nghề giáo, gắn bó với nghiệp văn.

          Giảng văn Truyện Kiều của GS Đặng Thanh Lê đã, đang và sẽ còn có sức tỏa lan mạnh mẽ trên bục giảng và với những ai trân trọng Nguyễn Du, say mê kiệt tác Truyện Kiều.

                                                                        Hà Nội, Tháng 7 năm 2018

                                                                            

Cập nhật: 10/11/2018 - Lượt xem: 61

Bài cùng chuyên mục